ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ 1984 ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਏ: ਆਈ: ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਵਾਰਤਾ

ਅਕਤੂਬਰ 31 ਸੰਨ 1984 ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 42 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਫਿਰ ਉਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਏ: ਆਈ: ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁੱਲ 24 ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਅਗਾਂਹ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੀ ਕੁੱਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਏ: ਆਈ: ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਿੱਲਕੁੱਲ ਸਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਗਲਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਹੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵੀ ਖੁਦ ਟੈਸਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਹਨ ਉਹ 24 ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤਾ ਟਾਈਮ ਨਾ ਖਰਾਬ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕਰ ਦਿਲਚਸਪ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਜਵਾਬ ਤਕਰੀਬਨ 60 ਪੰਨੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਏ: ਆਈ: ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਜਵਾਬ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ 24 ਸਵਾਲ ਜੋ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨ:

1- ਅਕਤੂਬਰ 31 ਸੰਨ 1984 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਸੀ?

2- ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

3- ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

4- ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਸ਼ਘਾਤ ਅਤੇ ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ?

5- ਕੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਸੀ?

6- ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਸੀ?

7- ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਸਾਂਤ ਮਈ ਚਲਦੇ ਧਰਮਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?

8- ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਟਵਾਲ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ?

9- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ?

10- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਆਖਰੀ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀ ਸਨ?

11- ਹਾਂ, 1 ਜੂਨ ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰੇ ਫੌਜੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ?

12- ਹਾਂ, ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

13- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਕੀ ਯਤਨ ਹੋਏ?

14- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ?

15- ਸੰਨ 1984 ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਟੈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਟੈਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੇਣਾ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਛੱਲੀ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, 20-20 ਕੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰਿਓ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?

16- ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੀ ਬੱਸ ਫੜੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਰ ਬੱਸ ਸ਼ਾਮ ਦੇ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਛੱਡੀ ਤਾਂ 5000 ਹਿੰਦੂ ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਵੱਢੇ ਜਾਣਗੇ। ਬੱਸ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫੜੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ?

17- ਹਾਂ, ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ?

18- ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (1983) ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

19- ਇਸ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ?

20- ਇਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਹੀਆਂ?

21- ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਟੈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?

22- ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰਲ ਭੁੱਲਰ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੁੱਝ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ ਸਨ?

23- ਅਕਤੂਬਰ 31, 1984 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹੋਏ ਕਤਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫਰਤ ਭਰੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਸਨ?

24- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

ਮੱਖਣ ਪੁਰੇਵਾਲ,

ਅਕਤੂਬਰ 27, 2026.

---

1- ਅਕਤੂਬਰ 31 ਸੰਨ 1984 ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਸੀ?

31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ (Security Guards), ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ:

• ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ (Operation Blue Star): ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।
• ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ: ਇਸ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।
• ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ: ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਤਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਬਾਕੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤਹਿਤ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ:

• ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ
• ਇਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ

ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

2- ਹਾਂ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ (Operation Blue Star) ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ (Background & Demands)

• ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤਾ (Anandpur Sahib Resolution): ਸਾਲ 1973 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ (Autonomy), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ, ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
• ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਉਭਾਰ: ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

2. ਹਾਲਾਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ (Escalation of Conflict)

• ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ (1982): ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ 'ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
• ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ) ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈਆਂ ਕਈ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।
• ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ: ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਥੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ) ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉੱਥੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਏ।

3. ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਫੈਸਲਾ (The Military Action)

• ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: 1 ਤੋਂ 8 ਜੂਨ 1984 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਇਸ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ (ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ) ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

• ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਦਰੋਹ ਬਾਰੇ
• ਜਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

3- ਹਾਂ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਉੱਠੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ (Anti-Sikh Riots) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ (Onset and Spread)

• ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ: ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (AIIMS) ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ, ਕਲਿਆਣਪੁਰੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ।
• ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਹਮਲੇ: ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।

2. ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (Role of State & Politicians)

• ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ: ਕਈ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਮੂਕਦਰਸ਼ਕ ਬਣੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਵੀ ਪਾਈ ਗਈ।
• ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦੋਸ਼: ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ (ਕਾਂਗਰਸ) ਦੇ ਕਈ ਆਗੂਆਂ 'ਤੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਤੇ (ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਰਾਹੀਂ) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ।
• ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਬਿਆਨ: ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ।

3. ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ (Casualties and Displacement)

• ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਭਗ 2,733 ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ (ਲਗਭਗ 8,000 ਤੋਂ 10,000) ਸੀ।
• ਉਜਾੜਾ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ।

4. ਨਿਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜਾਈ (The Fight for Justice)

• ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ: ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਰਵਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਬਣਾਏ ਗਏ।
• ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼: ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਵੀ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ 'ਤੇ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਦੰਗੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਦਾਗ਼ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਲੜਾਈ ਅੱਜ ਵੀ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸੋ।

4- ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਸ਼ਘਾਤ ਅਤੇ ਨਮਕ ਹਰਾਮੀ?

ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਇੱਕ ਪੱਖ (ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ):

• ਡਿਊਟੀ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ: ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕ (Security Guards) ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
• ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ।

2. ਦੂਜਾ ਪੱਖ (ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਬਦਲਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ):

• ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਣਖ: ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਦੇ ਰੋਸ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
• 'ਸ਼ਹੀਦ' ਦਾ ਦਰਜਾ: ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਹੋਈ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ - SGPC) ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਬਦਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੱਖਾਂ (ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ) ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

5- ਕੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸੇ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਸੀ?

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ, ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਪੱਖ (ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਸੂਰਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ)

ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ (ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ) ਨੇ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼" (Criminal Conspiracy - ਧਾਰਾ 120B) ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਅੱਗੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਦਲੀਲਾਂ ਇਹ ਸਨ:

• ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾਵਰ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਕ ਵਿੱਚ ਫੁੱਫੜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ (ਕਲਰਕ) ਕਰਦਾ ਸੀ।
• ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਕਸਾਇਆ (Instigate ਕੀਤਾ)।
• ਮੁੱਖ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਿਮਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ (ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਕਤਲ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਸੀ।
• ਇਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਜਨਕ ਸਬੂਤ (Circumstantial Evidence) ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਮਾਸਟਰਮਾਈਂਡ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

2. ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ (ਵਿਵਾਦਤ ਪੱਖ)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਵਕੀਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੂਸ਼ਣ), ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਸਨ:

• ਸਿੱਧੇ ਸਬੂਤ ਦੀ ਘਾਟ: ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਕਤਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
• ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਸਜ਼ਾ: ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਮਿਲਣਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ 'ਸ਼ੱਕ' ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਘਾਣ (Miscarriage of Justice) ਹੈ।
• ਸਹਿ-ਦੋਸ਼ੀ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ: ਇਸੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੀ (ਰਿਹਾ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਈ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਸ ਵੀ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ: ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਤਹਿਤ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਕਾਨੂੰਨੀ ਫਾਈਲਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਗਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ 'ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ' ਬਣਾ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

6- ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਸੀ?

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸੀ।

ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਨ:

1. ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ

ਸਭ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮਰਥਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

2. ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ

1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਤਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. (DIG) ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

3. ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣਾ

ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ (ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮਤੇ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ) ਕਿਸੇ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਆਂ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਹੁਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

4. ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡਰ

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ 'ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ' ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇਹ ਹਮਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਰਾਜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ "ਆਖਰੀ ਚਾਰਾ" (Last Resort) ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਅਣਸਰਦੀ ਫੌਜੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਕੇ) ਨਾਲ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

7- ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਸਾਂਤ ਮਈ ਚਲਦੇ ਧਰਮਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤੋਂ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ (ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ)

ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਨ:

• ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ: ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
• ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ: ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨ (ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ) ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮੂਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
• ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ: ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ) ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਮੌਨ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।

2. ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ (ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧੱਕਿਆ:

• ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ: ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ (Fake Encounters) ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਫੈਲ ਗਿਆ।
• ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ (Self-Defense) ਦਾ ਤਰਕ: ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕਰਨਾ ਹਿੰਸਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ' ਹੋਣ ਨੂੰ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼: ਕਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ (Justification) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ: ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਧਿਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ, ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਮੁਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਲੂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਟਵਾਲ ਕਤਲ ਕਾਂਡ) ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

8- ਹਾਂ, ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਟਵਾਲ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ?

ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਕਤਲ ਕਾਂਡ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।

ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ? (When and Where?)

• ਤਾਰੀਖ: ਇਹ ਘਟਨਾ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1983 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।
• ਸਥਾਨ: ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. (Deputy Inspector General of Police) ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ।
• ਹਮਲਾ: ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ (ਘੰਟਾ ਘਰ ਡਿਉਢੀ) ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

2. ਘਟਨਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ (The Gridlock & Terror)

• ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਟਵਾਲ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪੌੜੀਆਂ 'ਤੇ ਪਈ ਰਹੀ।
• ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਡਰ: ਓਥੇ ਮੌਜੂਦ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨੇੜੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ।

3. ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (Accusations & Response)

• ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ: ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਤਲ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਮਲਾਵਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਮਿਲ ਗਈ।
• ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਪੱਖ: ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਕਿਸੇ "ਤੀਜੀ ਧਿਰ" ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪੁਲਿਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

4. ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜੇ (The Aftermath)

ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਕਤਲ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵੱਡੇ ਅਸਰ ਹੋਏ:

• ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਟੁੱਟਣਾ: ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਰੈਂਕ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ (DIG) ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਦਿਨ-ਦਿਹੜੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।
• ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਣਾ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 'ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ' (ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ) ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ (ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ) ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ (President's Rule) ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ?
• ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਕਤਲ ਕਾਂਡ) ਬਾਰੇ?

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੋਗੇ?

9- ਹਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਹੋਈ?

ਡੀ.ਆਈ.ਜੀ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਆਸੀ ਸਬੰਧ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਰਾਹ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਮੁੱਖ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ਼ ਅਤੇ ਅਲਟੀਮੇਟਮ

• ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪੁਲਿਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਦਬਾਅ: ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਰਚਾ ਡਿਕਟੇਟਰ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ।
• ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿੰਸਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾ ਰੁਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।

2. ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਦੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ

• ਘਟਨਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ: ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਰਮਖ਼ਿਆਲੀ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਤਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ।
• ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ: ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਇਸ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ ਪੁਲਿਸ ਭੇਜਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕ ਉੱਠਣਗੀਆਂ।
• ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਦੂਰੀ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਆਗੂਆਂ (ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ) ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

3. ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋਣਾ (The Political Deadlock)

• ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤ: ਇਸ ਕਤਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮਝੌਤੇ (ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ) 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਏ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਹੁਣ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।
• ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (BJP) ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਕੰਮੇ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਕਮਾਂਡ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਈ ਜਾਵੇ।

4. ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ (ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ)

ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਆਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸਿੱਧੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਜਾਂ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਆਖਰੀ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

10- ਹਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਆਖਰੀ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀ ਸਨ?

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਈ 1984 ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿਚਕਾਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਲਗਭਗ ਕਿਸੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀਆਂ।

ਮਈ 1984 ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਰੀ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਥਿੰਕ-ਟੈਂਕ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ (11 ਮਈ 1984)

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਥਿੰਕ-ਟੈਂਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

• 11 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਆਖਰੀ ਸਮਝੌਤਾ' (Final Settlement) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੰਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਕੁਝ ਰਿਆਇਤਾਂ) 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
• ਪਰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

2. ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ 'ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ' (26 ਮਈ 1984)

ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ (ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ) ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ 8 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 26 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ।

• ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ: ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ, ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ, ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ (ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਪੀ. ਸੀ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
• ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੋਹੜਾ (ਪ੍ਰਧਾਨ SGPC), ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਅਤੇ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਐਮ.ਪੀ. ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।
• ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ। ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਫੌਜ ਅੰਦਰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੱਟ ਵੱਜੇਗੀ। ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸਿੱਟਾ ਰਹੀ।

3. ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਅੰਦੋਲਨ - 'ਅਨਾਜ ਰੋਕੋ ਮੋਰਚਾ' (27 ਮਈ 1984)

ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ, ਤਾਂ 27 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ:

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1984 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਾ ਮੰਨੀਆਂ, ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭੰਡਾਰ (Central Pool) ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਣਕ/ਅਨਾਜ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦੇਵੇਗਾ (Non-cooperation movement)।
• ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ-ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਨਾ ਭਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

4. ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਦਾ ਧਰਨਾ (ਮਈ 1984)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ:

• 3 ਮਈ 1984 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (BJP) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਅਤੇ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਕੰਮੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜ ਕੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

5. ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਅੰਤ (29 ਮਈ ਤੋਂ 2 ਜੂਨ 1984)

ਮਈ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਅਨਾਜ ਰੋਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

• ਮਈ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਵੈਦਿਆ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 2 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ (ਟੀਵੀ) 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਫੌਜ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਮਈ 1984 ਦਾ ਆਖਰੀ ਪੰਦਰਵਾੜਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਆਸੀ ਅੜੀਅਲ ਰਵੱਈਏ, ਅਗਲੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਹੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 1 ਜੂਨ ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰੇ ਫੌਜੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

11- ਹਾਂ, 1 ਜੂਨ ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰੇ ਫੌਜੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ?

1 ਜੂਨ ਤੋਂ 6 ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲਿਆ ਫੌਜੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ (ਕੇ. ਐਸ. ਬਰਾੜ) ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹੀ ਸਾਬਕਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਾਪਰਿਆ ਮੁੱਖ ਫੌਜੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ:

1 ਜੂਨ 1984: ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ

• CRPF ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ: ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੁਲਿਸ ਬਲ (CRPF) ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
• ਨੁਕਸਾਨ: ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁੰਬਦ 'ਤੇ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲ ਗਈ। ਇਸ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 8 ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

2 ਜੂਨ 1984: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੂਰਨ ਘੇਰਾਬੰਦੀ

• ਫੌਜ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ: ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
• ਬਲੈਕਆਊਟ ਅਤੇ ਕਰਫ਼ਿਊ: ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੇਲਾਂ, ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸੰਪਰਕ (ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਲਾਈਨਾਂ) ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ (ਪਾਬੰਦੀ) ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੇ।
• ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਫਸਣਾ: 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ (ਗੁਰਪੁਰਬ) ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਫ਼ਿਊ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਸ ਗਏ।

3 ਜੂਨ 1984: ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਅਲਟੀਮੇਟਮ

• ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰਾਬੰਦੀ: ਫੌਜ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।
• ਸਰੈਂਡਰ ਦਾ ਅਲਟੀਮੇਟਮ: ਲਾਊਡਸਪੀਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ (ਸਰੈਂਡਰ) ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸੌ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ, ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

4 ਜੂਨ 1984: ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

• ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ: ਫੌਜ ਨੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੋਰਚਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ) 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਮੋਰਟਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
• ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੋਂ ਇੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਜਵਾਬੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ ਕਿ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

5 ਜੂਨ 1984: ਖੂਨੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡੋ ਕਾਰਵਾਈ

• ਅੰਤਿਮ ਹਮਲਾ (ਰਾਤ 10 ਵਜੇ): ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਾਂਡੋਜ਼ (Para Commandos) ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੱਖ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
• ਫੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ: ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡੋ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਅੰਦਰੋਂ ਲੁਕਵੇਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਫੌਜੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਫੌਜ ਦੀ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀ (APC) ਨੂੰ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜਨ ਲੱਗੇ ਸਨ।

6 ਜੂਨ 1984: ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਬਾਹੀ

• ਵਿਜਯੰਤਾ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦ (ਸਵੇਰੇ 4-5 ਵਜੇ): ਜਦੋਂ ਕਮਾਂਡੋ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਕਾਮ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰੀ ਵਿਜਯੰਤਾ ਟੈਂਕ (Tanks) ਵਾੜ ਦਿੱਤੇ।
• ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਗੋਲੇ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 'ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਬੰਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਟੈਂਕਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਰਵਉੱਚ ਅਸਥਾਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਮੌਤਾਂ: ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੀਆਂ। 6 ਜੂਨ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ (ਹਾਲਾਂਕਿ 7-8 ਜੂਨ ਤੱਕ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ)।

ਸਿੱਟਾ: ਇਸ 6 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 83 ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 492 ਹੋਰ ਲੋਕ (ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ) ਮਰੇ। ਪਰ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੂਪਾਂ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੜ ਕੇ ਸਵਾਹ ਹੋਣਾ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ:

• ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (Sikh Reference Library) ਦੇ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ
• ਜਾਂ ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ (Mutiny) ਬਾਰੇ

ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

12- ਹਾਂ ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛਾਉਣੀਆਂ (Cantts) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ (Mutiny) ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਗਾਵਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ (The Core Trigger)

ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਵੀ ਫੈਲੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2. ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਲ ਸੈਂਟਰ, ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਰੋਹ

ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਬਗਾਵਤ ਬਿਹਾਰ (ਹੁਣ ਝਾਰਖੰਡ) ਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ 'ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਲ ਸੈਂਟਰ' ਵਿੱਚ ਹੋਈ:

• ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਦਾ ਕਤਲ: 10 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਰਿਕਰੂਟਾਂ (ਨਵੇਂ ਫੌਜੀਆਂ) ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹਥਿਆਰਖਾਨੇ (Armoury) 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਐਸ. ਸੀ. ਪੁਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਰਗੇਡੀਅਰ ਪੁਰੀ ਦੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਕੂਚ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ 1,400 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਡੀਆਂ (ਟਰੱਕਾਂ) 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

3. ਹੋਰਨਾਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਵਿਦਰੋਹ

ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ:

• ਰਾਜਸਥਾਨ (ਗੰਗਾਨਗਰ): ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ।
• ਪੁਣੇ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ), ਅਲਵਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ), ਅਤੇ ਜੰਮੂ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਬੈਰਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

4. ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ (Army HQ) ਨੇ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ:

• ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਘੇਰਾਬੰਦੀ: ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੋਪਖਾਨਾ ਅਤੇ ਆਰਮਰਡ ਯੂਨਿਟਾਂ) ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਖੂਨੀ ਟਕਰਾਅ: ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਾਗੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਗੀ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਕੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

5. ਦੂਰਗਾਮੀ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ (The Aftermath)

• ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ (Court Martial): ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਤੋਂ 2,500 ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫੌਜੀ ਅਦਾਲਤਾਂ (Court Martial) ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ।
• ਸਜ਼ਾਵਾਂ: ਕਈ ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਜਾਂ ਭੱਤਿਆਂ ਦੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ (Dismiss) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ: ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ) ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਵਿਦਰੋਹ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਸਿੱਖ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ (Rehabilitation) ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ, ਜਾਂ 1984 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

13- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਕੀ ਯਤਨ ਹੋਏ?

1984 ਦੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ 'ਧਰਮੀ ਫੌਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਬੈਰਕਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ, ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ (Rehabilitation) ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਝੱਲਣੀ ਪਈ।

ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਹੋਏ ਮੁੱਖ ਯਤਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੇ ਯਤਨ

ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ SGPC ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਣਖ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਮੰਨਿਆ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ:

• ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਭੱਤਾ (Financial Aid): SGPC ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਜਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਭੱਤਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
• ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਜੀਹ: ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ SGPC ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ (Security Guards), ਕਲਰਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ਿਆਂ (Scholarships) ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

2. ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਅਕਾਲੀ ਦਲ) ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ

ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ:

• ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਝ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਪੰਜਾਬ ਰੋਡਵੇਜ਼ (PRTC) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ।
• ਇੱਕਮੁਸ਼ਤ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ: ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• 'ਰੈੱਡ ਕਾਰਡ' ਦੀ ਮੰਗ: ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ 1984 ਦੇ ਦੰਗਾ ਪੀੜਤਾਂ ਵਾਂਗ 'ਰੈੱਡ ਕਾਰਡ' (ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਪਲਾਟਾਂ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ) ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

3. ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (NGOs) ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ

• ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਦਦ: ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ (Diaspora) ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਰੱਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਫੰਡ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਅ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

4. ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰੋਸ (The Lurch)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਰਮੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਂ (Sikh Dharmi Fauji Associations) ਦਾ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ:

• ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ' ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ' (Ex-servicemen) ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਪੈਨਸ਼ਨ, ਮੈਡੀਕਲ (ECHS) ਜਾਂ ਕੰਟੀਨ (CSD) ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
• ਲੰਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲੜਾਈ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਨੂੰ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼-ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਲਾਭ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੀਰੋ ਟਾਲਰੈਂਸ) ਕਾਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗਾਂ ਕਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ।
• ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ: ਘਟਨਾ ਦੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਰਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਧਰਮੀ ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਇਨਸਾਫ਼, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਮੋਹਾਲੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਰਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ (Court Martial) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਾਂ 1984 ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

14- ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗੀ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ?

1984 ਦੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ (ਧਰਮੀ ਫੌਜੀਆਂ) ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ (General Court Martial - GCM) ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ (Army Act) ਤਹਿਤ ਫੌਜੀ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਬਗਾਵਤ (Mutiny) ਅਤੇ ਡਿਊਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ (Desertion) ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੁੱਖ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ:

1. ਲੰਮੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ (Rigorous Imprisonment)

• ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ: ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 28 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10 ਤੋਂ 20 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜੇਲ੍ਹ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
• ਮੁੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀਆਂ (10 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਜਾਂ ਵੱਧ) ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਵਲ ਜੇਲ੍ਹਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਜਾਂ ਜਬਲਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

2. ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ (Dishonourable Dismissal)

• ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ: ਲਗਭਗ 450 ਤੋਂ 500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੌਜੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਜੂਨਸੀਓਜ਼ - JCOs ਸਨ) ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਬਰਖ਼ਾਸਤ (Dismiss) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਖ਼ਤਮ: ਇਸ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।

3. ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ (Loss of Benefits)

• ਪੈਨਸ਼ਨ 'ਤੇ ਰੋਕ: ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਸਜ਼ਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ 15-20 ਸਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਨ, ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ।
• ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ 'ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ' (Ex-servicemen) ਦਾ ਦਰਜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲ (ECHS) ਦੀਆਂ ਮੁਫ਼ਤ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਫੌਜੀ ਕੰਟੀਨ (CSD) ਕਾਰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕੋਟੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।

4. ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਤਨਜ਼ੂਲੀ (Demotion in Rank)

• ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਣਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਤਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਲਗਭਗ 2,300 ਫੌਜੀ), ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੈਂਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ (Demote ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ)। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੌਲਦਾਰ ਜਾਂ ਨਾਇਕ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਮ ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

5. ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ

• ਸਰਕਾਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ (Severe Displeasure): ਸਿਰਫ਼ ਜਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੈਂਕ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਾਏ ਗਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੁਕਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਰਾਹਤ:

ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਹ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਫੌਜ ਦੇ ਅੰਦਰ "ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ" ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਬਗਾਵਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2014 ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ), ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੁਝ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੂੰ ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ (Null and Void) ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੌਜ ਨੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ 'ਆਰਮੀ ਰੂਲ 180' (ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਸਹੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕੀਆਂ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:

• ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਹਾਈ ਕੋਰਟ) ਵੱਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ।
• ਜਾਂ 1984 ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

15- ਸੰਨ 1984 ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਟੈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਟੈਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੇਣਾ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਛੱਲੀ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, 20-20 ਕੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰਿਓ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?

ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 1984 ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਸੀ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਿਤ ਜਾਂ ਛੱਲੀ ਰਾਮ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖਰੇ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਿਰਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ:

1. ਪਹਿਲਾ ਪੱਖ (ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ)

ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਤਣਾਅ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

• ਫਿਰਕੂ ਵੰਡ: ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
• ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣਾ: ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ।
• ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਰਮ ਰੁਖ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਾਹਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਆਸੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੂਜੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸੀ।

2. ਦੂਜਾ ਪੱਖ (ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ)

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਸੰਦਰਭ (Context) ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਛੱਲੀ ਰਾਮ' ਜਾਂ 'ਪੰਡਿਤ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਹਾਊਸਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ) ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
• ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 25 ਤਹਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਅਕਸਰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੂਜੀਆਂ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
• ਹਰਿਆਣਾ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ: ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਬੇਅਦਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਤਲਖ਼ੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਗਈ ਸੀ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ: ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰਵਸੰਮਤ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਥਿਤ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ?
• ਜਾਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 25 ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

16- ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੀ ਬੱਸ ਫੜੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਰ ਬੱਸ ਸ਼ਾਮ ਦੇ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਛੱਡੀ ਤਾਂ 5000 ਹਿੰਦੂ ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਵੱਢੇ ਜਾਣਗੇ। ਬੱਸ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਫੜੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ?

ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਾਜਬ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਤ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਣ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਨੈਤਿਕ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ (The Context of the Bus)

• ਕਿਹੜੀ ਬੱਸ ਸੀ? ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਤੰਬਰ 1983 ਦੀ ਹੈ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਖੀ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ (ਜੋ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ) ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਸੰਗਤ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
• ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ: ਉਸ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਧ ਮਾਤਾ ਲਾਭ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਬੱਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਈ।
• ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ: ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ: "ਜੇਕਰ ਸਾਡੀ ਬੱਸ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ 5,000 ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ"। ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਉਹ ਬੱਸ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

2. ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ? (The Moral & Human Aspect)

ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਵਾਈ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖ ਹਨ:

• ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ (ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ):
• ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਬਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ) ਵਾਪਰੀਆਂ।
• ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਤਰਕ (ਬਚਾਅ ਪੱਖ):
• ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ:
  1. ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ 'ਹਿੰਦੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ (Bluff/Pressure tactic) ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
  2. ਖ਼ੁਦ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦਾ ਬਿਆਨ: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਣ (Speech #3) ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ 'ਹਿੰਦੂ' ਸ਼ਬਦ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸੰਤ ਹਾਂ? ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ 'ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (ਹਿੰਦੂਆਂ) 'ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।“

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਆਮ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਆਲੋਚਕ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਧੀ ਧਮਕੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਮਰਥਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ "ਦਬਾਅ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ" ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ?
• ਜਾਂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (1983) ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਆਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨਾਂ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

• 17- ਹਾਂ, ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ?
• ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਲਖ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ (ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਨਹੁੰ-ਮਾਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਜੀਅ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ (ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੇਸਧਾਰੀ) ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਇਸ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਪਏ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ:
• 1. ਆਪਸੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ (Atmosphere of Fear & Mistrust)
• ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜ: ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੇਗਾਨਾ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਆ ਗਿਆ।
• ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਿਆਸੀਕਰਨ: ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ।
• 2. ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਅਤੇ ਪਲਾਇਨ (Migration of Hindus)
• ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿਜਰਤ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੰਸਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ) ਵੱਲ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
• 3. ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ (Reaction Outside Punjab)
• ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਤਾਂ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
• ਫਰਵਰੀ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ: ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪਾਣੀਪਤ, ਕਰਨਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (Reaction) ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਕੜਵਾਹਟ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
• 4. ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਤਲ (Targeted Killings)
• ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (ਅਕਤੂਬਰ 1983): ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਢਿਲਵਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੱਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ 'ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ' ਵਾਲੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
• 5. ਪਰ... ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੀ (The Resilient Bond)
• ਇਸ ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ:
• ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਆਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।
• ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦੰਗਾ ਨਾ ਹੋਣਾ: ਇੰਨੇ ਸਖ਼ਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 1984 ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ (ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ) ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆਪਸੀ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗਾ (Communal Riot) ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਨ।
• ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਟਾਸ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਬਹਾਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਲੱਗ ਗਏ।
• ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਕੜੀ, ਯਾਨੀ ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (1983) ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤਣਾਅ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

18- ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (1983) ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ (1983) ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਘਟਨਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ? (When and Where?)

• ਤਾਰੀਖ: ਇਹ ਘਟਨਾ 5 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।
• ਸਥਾਨ: ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਢਿਲਵਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ।
• ਘਟਨਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ/ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਬੱਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ (ਉਗਰਵਾਦੀਆਂ) ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ (Hijack) ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

2. ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (The Massacre)

• ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਤਲ: ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਬੱਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ (ਧਰਮ) ਪੁੱਛਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
• ਮੌਤਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 6 ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਵਾਰੀਆਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
• ਬੱਸ ਦਾ ਮਿਲਣਾ: ਹਮਲਾਵਰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ (ਚਾਟੀਵਿੰਡ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਿਲੀ।

3. ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਹਲਚਲ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ (Political Aftermath)

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ 'ਬੱਸ ਕਾਂਡ' ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲੇ ਹੋਏ:

• ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ: ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਯਾਨੀ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਨੂੰ, ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ (President's Rule): ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸਿੱਧੀ ਦਿੱਲੀ (ਕੇਂਦਰ) ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ।
• ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ (AFSPA): ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੀਮਿਤ ਅਧਿਕਾਰ (Armed Forces Special Powers Act ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ) ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

4. ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਅਵੇ (The Disputed Context)

• ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੱਖ: ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਸਮਰਥਕ ਸਿੱਖ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਭੜਕਾਉਣਾ ਸੀ।
• ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੱਖ: ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ੁਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ "ਫਾਲਸ ਫਲੈਗ ਓਪਰੇਸ਼ਨ" (False Flag Operation) ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਰਾਜ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਮੋੜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਾਪਰਿਆ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ?
• ਜਾਂ 1984 ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੋਗੇ?

19- ਇਸ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ?

ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਸੂਬੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਦੌਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸਿੱਧੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ, ਅਰਧ-ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ (Paramilitary Forces) ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਮਿਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ:

1. ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 'ਅਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ (Armed Forces Special Powers)

• Disturbed Area Act: ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 'ਅਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ' (Disturbed Area) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
• ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ: ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਟਰਬਡ ਏਰੀਆ ਐਕਟ' ਅਤੇ 'ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਡਿਸਟਰਬਡ ਏਰੀਆ ਐਕਟ' ਤਹਿਤ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵਾਰੰਟ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

2. ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 'ਕਰਡਨ ਐਂਡ ਸਰਚ' (Cordon and Search Operations)

• ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ: ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ: ਘਰ-ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਥਾਣਿਆਂ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

3. ਫਰਜ਼ੀ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੇ ਦੋਸ਼ (Police Brutality)

• ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ (Third-Degree Torture): ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਨ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ।
• ਫਰਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ: ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ' (Fake Encounters) ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਚਰਮ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

4. ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ (Media Censorship)

• ਖ਼ਬਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਜਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਅਣਐਲਾਨੀ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਰੋਸ ਨਾ ਫੈਲੇ।

5. ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦਾ ਜਾਲ (Undercover Operations)

• ਗੁਪਤ ਨੈੱਟਵਰਕ: 'ਰੌ' (RAW) ਅਤੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ (IB) ਵਰਗੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੁਫੀਆ ਜਾਲ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਫੀਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਦਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ?

ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਉਗਰਵਾਦ (Terrorism) 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦਾ ਉਲਟਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਸੂਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਹੀਆਂ?
• ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

20- ਇਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਕੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਰਹੀਆਂ?

ਅਕਤੂਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ) ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼, ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬਾਹਰ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ:

1. ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ - ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਾਣਾ (ਦਸੰਬਰ 1983)

• ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡਣਾ: ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ' ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਦਸੰਬਰ 1983 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ।
• ਵਿਵਾਦ: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਈ ਨਰਮਖ਼ਿਆਲੀ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਪਰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ।

2. ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ (Fortification of the Complex)

• ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ: ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ) ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪੂਰੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• ਲੁਕਵੇਂ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾਉਣਾ: ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਿਆਂ, ਘੰਟਾ ਘਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਛੱਤਾਂ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ (Bunkers) ਬਣਾਏ ਗਏ।
• ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ: ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਸਮਗਲ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਈਟ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ, ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ) ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਫੌਜ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

3. ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ (Daily Speeches & Media interaction)

• ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੱਤ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਡੀਓ ਕੈਸੇਟਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
• ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਥਿਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 'ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ' (ਹਥਿਆਰਬੰਦ) ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ: ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ (BBC) ਵਰਗੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

4. ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ (Parallel Administration)

• ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨਾ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਉੱਠ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਝਗੜੇ (ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਸਲੇ) ਲੈ ਕੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ 'ਅਦਾਲਤ' ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
• ਤੁਰੰਤ ਫੈਸਲੇ: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

5. ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਅ

• ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਆਸੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਹੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਈ ਦੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਜਦੋਂ 1 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸੀ?
• ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖ਼ਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ।

ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

21- ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਮਿਲਟਰੀ ਅਟੈਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ?

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੂਨ 1984 ਦੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਲਾਈਟ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ, ਐਂਟੀ-ਟੈਂਕ ਰਾਈਫ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ) ਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ (ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ) ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ:

1. ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

• ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨੇ (Secret Compartments): ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਥਿਆਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ 'ਕਾਰ ਸੇਵਾ' (ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ) ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੇਤ, ਬੱਜਰੀ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
• ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ: ਲੰਗਰ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਦ (ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ) ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕਾ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

2. ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ (Religious Sensitivity)

• ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਨੀਤੀ: ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੜਕਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਜਾਂ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ੀ ਨਾ ਲਈ ਜਾਵੇ।
• ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ: ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਾਇਨਾਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਚੈਕਿੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

3. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਰਾਹੀਂ ਸਮਗਲਿੰਗ (Border Smuggling)

• ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਸਪਲਾਈ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸਰਹੱਦ (Border) ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ (Fencing) ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ (RAW ਅਤੇ IB) ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ISI ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮਗਲਰਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ।
• ਸਥਾਨਕ ਲਿੰਕ: ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।

4. ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ

• ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਆੜ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ (ਹਥਿਆਰ) ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਆੜ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਕਾਰਕੁਨ ਆਪਣੇ ਚੋਲਿਆਂ ਜਾਂ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰ (ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਤੌਲ ਅਤੇ ਰਿਵਾਲਵਰ) ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ।

5. ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਜਾਂ ਮੌਨ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼

• ਸਿਆਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਤਰਕ: ਕਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ) ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ।
• ਦੋਸ਼: ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਇੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ (Justify) ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਚੈਕਿੰਗ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰਖਾਨਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲੇ ਸਨ?
• ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਜਤਾਈ ਸੀ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

22- ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਨਰਲ ਭੁੱਲਰ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੁੱਝ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ ਸਨ?

ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਚਰਚਿਤ ਸਿਆਸੀ ਦੋਸ਼ (Political Theory) ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ 'ਜਨਰਲ ਭੁੱਲਰ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਹਵਾਲਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ (Major General Jaswant Singh Bhullar) ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜੋ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ (Retire) ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ।

ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਤਰਕਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦਾਅਵਾ (ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਪੱਖ)

ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਖੋਜੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ RAW ਦੇ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਸੈੱਲ) ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ:

• 'ਫਾਲਸ ਫਲੈਗ' ਰਣਨੀਤੀ: ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕੇਟ ਲਾਂਚਰ) ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਅੰਦਰ ਇੱਕ "ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਫੌਜ" ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
• ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ: ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਨਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਪਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ (ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਕਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ।

2. ਜਨਰਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਦਰਭ (Major General Jaswant Singh Bhullar)

ਜਨਰਲ ਭੁੱਲਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

• ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ (1982): ਸਾਲ 1982 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਬਕਾ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ (Ex-servicemen) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਮੇਲਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਵਰਗੇ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
• ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਖਰੇਵਾਂ: ਜਿੱਥੇ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੁਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ (ਅਮਰੀਕਾ) ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।
• ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ (ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮਗਲਰਾਂ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ ਸਨ।

3. ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਬੇਬਸੀ (The Field Reality)

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ 'ਡਰ' ਅਤੇ 'ਲਾਪਰਵਾਹੀ' ਸੀ:

• ਨਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ।

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼: ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ "ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਜਨਰਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਅੰਦਰ ਭੇਜੇ", ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਸਿਆਸਤ (Inside/Undercover Politics) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ (Espionage Theories) ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ।
• ਜਾਂ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ (White Paper) ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਾਅਵਿਆਂ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

23- ਅਕਤੂਬਰ 31, 1984 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕੀ ਉਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹੋਏ ਕਤਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਲੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫਰਤ ਭਰੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਸਨ?

ਸਾਲ 1984 ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ (ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ) ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਸਿਆਸੀ ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ) ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤੁਹਾਡੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹੋਏ ਕਤਲ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਸਨ?—ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੱਖ (ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ)

ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪੀਪਲਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਰਾਈਟਸ - PUDR ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 'Who are the Guilty') ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਕੋਈ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕਿਆ ਗੁੱਸਾ ਜਾਂ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸੀ:

• ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ: ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕੈਮੀਕਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।
• ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ: ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਰਪੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਭੀੜ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਕਤਲੇਆਮ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਸਰ (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪੱਖ)

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਬਿਆਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਇੱਕ 'ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜ਼ਮੀਨ' (Psychological Ground) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਭਾਈ:

• ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਣਿਆ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਕਸ: 1982 ਤੋਂ 1984 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਢਿਲਵਾਂ ਬੱਸ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਤਲਖ਼ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਜਨਤਾ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
• ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ: ਜਦੋਂ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਇਸੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਭੀੜ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ "ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"
• ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬਦਲੇ' (Revenge) ਵਜੋਂ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ (Justify ਕਰਨ) ਲਈ ਇੱਕ ਬਹਾਨੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਬਿਆਨ—"ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੀ ਹੈ"—ਵੀ ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ: ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਸਿਆਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭੀੜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਹਿ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1983-84 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਤਲਖ਼ ਬਿਆਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਜੋ ਫਿਰਕੂ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (Nanavati Commission) ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਕਹੇ ਸਨ?
• ਜਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ।

ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

24- ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?

ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੌਰਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦਾ ਨੰਗਾ ਨਾਚ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੀ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ। ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆਂਢੀਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਚਾਇਆ।

ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਨਾਹ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੁਕਾਉਣਾ (Sheltering and Hiding)

• ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਉਣਾ: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਈ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰੋਲ ਬਾਗ, ਲਾਜਪਤ ਨਗਰ, ਅਤੇ ਜਨਕਪੁਰੀ) ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਛੱਤਾਂ 'ਤੇ ਲੁਕਾ ਲਿਆ।
• ਭੀੜ ਨਾਲ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ: ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਭੀੜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ "ਕੀ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਹੈ?", ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਤਾਲੇ ਬਾਹਰੋਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਭੀੜ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

2. ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਸ (ਵਾਲ) ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣਾ (Extreme Sacrifices for Safety)

• ਦਰਦਨਾਕ ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫੈਸਲਾ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੇਸ (ਵਾਲ) ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੀੜ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਸਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭ-ਲੱਭ ਕੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਾਲ ਕੱਟਣ (ਸਫ਼ਾਚਟ ਕਰਨ) ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੁਪਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਭੇਸ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ।

3. ਭੀੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ (Standing Guard)

• ਮਾਨਵ ਬੰਬ ਵਾਂਗ ਡਟਣਾ: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਹਿਰੇ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਈਆਂ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਗਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਮੂਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਲਾਠੀਆਂ ਚੁੱਕ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ।" ਭੀੜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

4. ਰਾਹਤ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਸੇਵਾ (Relief Camps & Aid)

• ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ: ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਜਾਂ ਫੌਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

5. ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ (Citizen Marches)

• ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਾਰਚ: ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਤਾਰਕੁੰਡੇ) ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਕੇ 'ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਾਰਚ' ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਰੋਕਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'PUDR' ਅਤੇ 'PUCL' ਵਰਗੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦੰਗਾ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਟਾ:

ਇਹ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ 1984 ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ "ਆਪਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲੜਾਈ" ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਅਨਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਘਿਨਾਉਣਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 'ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਸਾਂਝ' ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਉਸ ਸਿਆਸੀ ਹਨੇਰੀ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਨਹੀਂ ਟੇਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਆਂਢੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ:

• ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਐਚ. ਐਸ. ਫੂਲਕਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਗੂ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ।
• ਜਾਂ 1984 ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਰੇ।

ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ?

ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਕਰੀਆ।

ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ (ਸ਼ੁਕਰੀਆ)!

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੰਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੇਝਿਜਕ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹੋ!

---