ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਸਵਟੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ: ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਸਫ਼ਰ
(ਅਸਹਿਮਤੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ)
‘ਜਬ ਲਗੁ ਦੁਨੀਆ ਰਹੀਐ ਨਾਨਕ ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ॥’
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਂਵਾਕ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਸੁਣਨਾ' ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਅਤੇ 'ਕਹਿਣਾ' ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਹੈ।
੧. ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ: ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੰਕਾਰ (Ego) ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਲੜਨ (Fight or Flight) 'ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੜਾਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ 'ਕਸਵਟੀ' (ਪਰਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ) ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਸਵੈ-ਵਿਚਾਰ: ਕੀ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਸਹੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਕਿਉਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
੨. ਕਸਵਟੀ: ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ
ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਸਵਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।
ੳ) ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੱਟ (Constructive Criticism): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਤਰਕ (Logic) ਨਾਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੋਜ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਅ) ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕੱਟ (Destructive Criticism): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੱਲ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਉਲਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ: ਮੰਨ ਲਓ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।‘ ਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਹੀਂ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ,’ ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੜਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੋਣ (Angle) ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
੩. ਜਬਰਦਸਤੀ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ: ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਿੜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ। ਉਹ ਖਿੜੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਗਲੇ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਤਾਂ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਥੋਪਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਵਾਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਖੁਦ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ।
੪. ਖੋਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ: ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਖੋਜੀ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜੋ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਬੌਧਿਕ ਤਰੱਕੀ ਰੁਕ ਗਈ ਹੈ।
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੇਰੀ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਵਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਾਂਗਾ। ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
੫. ਸਵੈ-ਸਮਝ: ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ
ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ:
ੳ) ਮੈਂ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਅ) ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ੲ) ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ।
ਸ) ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੱਚਾਈ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਬਹਿਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗੁਆ ਲੈਣੀ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਹੈ।
੬. ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟਤਾ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦਾਹਰਨ: ਵਿਗਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਜਦੋਂ ਦੂਜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਵੇਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤੀ ਉਦਾਹਰਨ: ਨਦੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੀ ਨਹੀਂ। ਪੱਥਰ ਉਸ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਦੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ 'ਮਨਾਉਣ' ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਸਮਾਪਤੀ
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕੀਏ, ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਗਲਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।‘ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਜੇਰੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਸਹੀ ਹਾਂ’ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ?’ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ 'ਵਿਚਾਰ' ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
‘ਹੋਇ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥‘
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਭ ਦੀ ਚਰਨ ਧੂੜ (ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ) ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਜਿੱਤ ਹੈ।
-ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ।
-ਮੋਬ : 9316949649
-ਈਮੇਲ : gskbathinda@gmail.com
**************
(ਸੰਪਾਦਕ ਵਲੋਂ) ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਆਕਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਗਲਤੀ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਆਕਤੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਆਕਤੀ ਗਲਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਗਲਤੀ ਦਾ ਖਮਿਆਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਝੱਲਣਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜਾ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਲਤੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਗਲਤੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਖਮਿਆਜਾ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਟੈਰਫ ਲਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਹੁਣ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਛੇੜ ਕੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕਾਨਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਲੀਡਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਖਮਿਆਜਾ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੀਡਰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਭੀੜ ਦਾ ਰੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵੱਸ ਗਲਤ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਹਾਂਮੀ ਭਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸੇ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਲੀਡਰ ਮੰਨ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ ਇਸ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕਰੀਨ ਸ਼ੌਟ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸਿੱਖ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਐਮ: ਏ: । ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੂੜ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੂੜ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬਾਰੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਾਧ ਬਾਰੇ, ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਬਾਰੇ ਬਿੱਲਕੁੱਲ ਠੀਕ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਪਾਣਾ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਹੈ (ਦਾ ਸੰਘਾ ਸ਼ੋਅ) ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਾਂਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਅਗਾਂਹ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦਾ ਸਕਰੀਨ ਸ਼ੌਟ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਜਨਾਲੇ ਥਾਨੇ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦੇਖੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੜ੍ਹ ਲਿਓ।
ਸ: ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ ਜੀਓ,
ਸਿੱਖ ਮਾਰਗ ਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਈ-ਮੇਲ ਤੇ ਸਰਵਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਤਕਨੀਕੀ ਨੁਕਸ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਈ- ਮੇਲ ਭੇਜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ੀ ਮੇਲ ਵਾਲੇ ਅਕਾਂਉਂਟ ਤੋਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ, ਵੀਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਤੇ ਗਿ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਬਹੁਤੀ ਸੈਂਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਇੱਥੇ ਛਪੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਲਿਖੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਈ ਲੇਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਪਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੇਖ ਤੁਹਾਡਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਪਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਉਂਜ ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਛਪਣ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹੋ।
ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੇਖ ਨਾਲ ਭੇਜੀ ਈ-ਮੇਲ ਵਿਚ, ਤੁਸੀਂ ਅਖੀਰਲੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋ: ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੇਵਲ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਯਤਨ ਹੈ।
ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੋ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਿਸੇ ਭੰਬਲ-ਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲਗਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਂਗੇ। ਕੱਲ ਹੀ 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਫੇਸ ਬੁੱਕ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਖਿਆਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜ ਤੇ ਭਲਾਈ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੋਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਡਿਬੜੂਗੜ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਪੋਰਟਰ ਵੀ ਹੋ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਪੋਰਟਰ ਤਾਂ ਮਾਂਵਾਂ, ਧੀਆਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਖੁਦ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਆਬੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਨਾਲੇ ਠਾਣੇ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰੀ ਨੌਂ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੁਸੀਂ ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਡਿਬਡਿਬਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਕੇ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰੋਡੇ ਬਾਰੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਸਤਾਰ ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆਂ ਹਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਸਾਧ, ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਲੀਡਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕਦੀ ਵੀ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੀ ਲਿਖਤ ਸਿੱਖ ਮਾਰਗ ਤੇ ਛਪਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣੀ।
ਧੰਨਵਾਦ।
ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਮੱਖਣ ਪੁਰੇਵਾਲ ਜੀ,
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ।
ਤੁਹਾਡਾ ਪੱਤਰ ਮਿਲਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲੇਖ ਬਾਰੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਭਾਈ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਗਿ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਲੱਗੀ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।
ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਪੋਸਟ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮੁਰਾਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਤੁਸੀਂ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ, ਦੀਪ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹਮੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗਲਤ ਲੱਗੇ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਪੱਕੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਗਲਤੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੰਗੇ ਫੈਸਲੇ ਵੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਨੁੱਖੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੰਗੇ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਠੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਗਲਤ ਹੈ -ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮੇਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੈਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਯਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਥੋਪਣਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰਗ ਲਈ ਨਾ ਭੇਜਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਰਹੇਗਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।
ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ
ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ
ਨੋਟ : ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭੇਜੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੁਸਤਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੀ। ਜੇ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿਚ ਛਾਪ ਦੇਣਾ ਜੀ। ਧੰਨਵਾਦ।
