ਜੂਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਅਵਸਥਾ: ‘ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ’ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ

(‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਆਖਿਆ’)

ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ ਮਹਲਾ ੫॥

ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ॥ ਕਈ ਜਨਮ ਗਜ ਮੀਨ ਕੁਰੰਗਾ ॥

ਕਈ ਜਨਮ ਪੰਖੀ ਸਰਪ ਹੋਇਓ॥ ਕਈ ਜਨਮ ਹੈਵਰ ਬ੍ਰਿਖ ਜੋਇਓ ॥੧॥

ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ॥ ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

ਕਈ ਜਨਮ ਸੈਲ ਗਿਰਿ ਕਰਿਆ॥ ਕਈ ਜਨਮ ਗਰਭ ਹਿਰਿ ਖਰਿਆ॥

ਕਈ ਜਨਮ ਸਾਖ ਕਰਿ ਉਪਾਇਆ॥ ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੋਨਿ ਭ੍ਰਮਾਇਆ॥੨॥

ਸਾਧਸੰਗਿ ਭਇਓ ਜਨਮੁ ਪਰਾਪਤਿ॥ ਕਰਿ ਸੇਵਾ ਭਜੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਗੁਰਮਤਿ ॥

ਤਿਆਗਿ ਮਾਨੁ ਝੂਠੁ ਅਭਿਮਾਨੁ॥ ਜੀਵਤ ਮਰਹਿ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨੁ ॥੩॥

ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੋਆ ਸੁ ਤੁਝ ਤੇ ਹੋਗੁ॥ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ਕਰਣੈ ਜੋਗੁ॥

ਤਾ ਮਿਲੀਐ ਜਾ ਲੈਹਿ ਮਿਲਾਇ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਇ ॥੪॥੩॥੭੨॥

ਭੂਮਿਕਾ (Introduction): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 176 ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ’ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਹਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ -ਆਧਿਆਤਮਕ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ -ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।

 ਭਾਗ -1

1. ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ: ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲੋਭ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਪਤੰਗੇ' ਵਰਗੀ ਬਿਰਤੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਜ (ਹਾਥੀ): ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਸਰਪ (ਸੱਪ): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ (ਈਰਖਾ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਸੱਪ ਦੀ ਜੂਨ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।

2. ‘ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ’ -ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ॥ ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ॥‘

ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਢਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਗਲਤ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ (ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਬਦਨਾਮੀ) ਸਾਨੂੰ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ।

3. ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਹੁਕਮ

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ 'ਹੁਕਮ' (Law of Nature) ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਪਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਹੱਥ ਹੁਣੇ ਸੜੇਗਾ, ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ:

ੳ) ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਰਗੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।

ਅ) ਜੇ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ (ਸਹੀ ਸੋਚ) ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ (ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੁਖ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਇਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

4. ‘ਜੀਵਤ ਮਰਹਿ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨੁ’

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ 'ਜੀਵਤ ਮਰਨਾ' ਸਿੱਖੋ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੁਣੇ (ਬੁਰਾਈਆਂ) ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰੀਏ।

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਭਟਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ‘ਸਾਧਸੰਗਿ’ (ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ) ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਸਲੀ 'ਮਨੁੱਖ' ਬਣਦੇ ਹਾਂ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ –‘ਬੰਦਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਜਨਮ (ਸੋਚਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਮਿਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾ। ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਲਾ।’

 ਭਾਗ -2

ਆਓ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨਾਂ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ:

‘ਕਿਰਤਿ ਪਇਆ ਨਹ ਮੇਟੈ ਹੋਇ॥ ਕਿਆ ਜਾਣਾ ਕਿਆ ਆਗੈ ਹੋਇ॥ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਸੋਈ ਹੂਆ॥ ਅਵਰੁ ਨ ਕਰਣੈ ਵਾਲਾ ਦੂਆ॥੧॥

ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਝ ਸਮਝੋ:

1. ਮਾਨਸਿਕ ਜੂਨਾਂ (Mental Species)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨੀਵਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ੳ) ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਜੂਨ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਜਿਆਂ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ: ‘ਅੰਤਰਿ ਲੋਭੁ ਭਉਕੈ ਜਿਸੁ ਕੁਤਾ॥’ (ਅੰਦਰ ਲੋਭ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ)।

ਅ) ਗਧੇ ਦੀ ਜੂਨ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਰਫ ਬੋਝ ਢੋਹ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਬਿਨਾਂ ਸਮਝ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ), ਤਾਂ ਉਹ ਗਧੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ।

2. ‘ਨਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਸਵਰਗ’ ਇਸੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ

ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਨਰਕ-ਸਵਰਗ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ੳ) ਨਰਕ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਚਿੰਤਾ, ਸਾੜੇ (ਈਰਖਾ), ਝੂਠ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਅਸਲ ਨਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅ) ਸਵਰਗ (ਬੈਕੁੰਠ): ‘ਤਹਾ ਬੈਕੁੰਠੁ ਜਹ ਕੀਰਤਨੁ ਤੇਰਾ॥’ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ।

3. ਅੱਜ ਦਾ ਕਰਮ (Present Action)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਵਰਤਮਾਨ’ (ਪ੍ਰੈਜੈਂਟ) ਵਿੱਚ ਜਿਊਣਾ ਹੈ।

‘ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇੜਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ॥’

(ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖ।)

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਣ ਸਵਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਜੇ ਅੱਜ ਗਲਤ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਖਾ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ’ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ:

‘ਬੰਦਿਆ! ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ (ਪਸ਼ੂ-ਪੁਣਾ) ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਣੇ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਨਾ ਸੰਭਲਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੀਚ ਜੂਨਾਂ ਵਰਗਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗੇਂਗਾ।’

 ਭਾਗ -3

ਆਓ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ‘ਨਰਕ-ਸਵਰਗ’ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ:

1. ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਜੂਨ (Anger & Snake Mentality): ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਸਾਡੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਡੰਗ' ਮਾਰਾਂ (ਮਾੜਾ ਬੋਲਾਂ)।

ੳ) ਸੱਚਾਈ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਹਾਂ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਜੂਨ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ‘ਨਰਕ’ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਪਲ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ।

2. ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ (Greed & Dog Mentality): ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ੳ) ਸੱਚਾਈ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਲਕਾਇਆ ਕੁੱਤਾ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਲਾਲਚੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਿਖਾਰੀ ਵਰਗੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜੂਨ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।

3. ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ (Service & Humanity): ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ੳ) ਸੱਚਾਈ: ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ‘ਸਵਰਗ’ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ’ ਜੀ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਮਤਿ ਇਸੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ:

ੳ) ਨਰਕ/ਸਵਰਗ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਗੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਰਕ ਹੈ, ਜੇ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਹੈ।

ਅ) ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦਾ 'ਡਰ' ਤੁਰੰਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਡਰ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ 'ਨਿਡਰਤਾ' ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਡਰਤਾ ਹੀ ਇਨਾਮ ਹੈ।

ੲ) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਨਿਆਂ: ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਹੈ -ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਿਆਂ ਹੈ।

‘ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ’ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੀ ਨੀਵੀਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਬਣਾਂ।

ਭਾਗ -4

ਆਓ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ -‘ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ।

1. ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਮ (Many Births in a Single Day): ਅਸੀਂ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਮਾਨਸਿਕ 'ਚੋਲਾ' (ਸੁਭਾਅ) ਬਦਲਦੇ ਹਾਂ:

ੳ) ਸਵੇਰੇ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਸਵਰਗ’ ਰੂਪ ਹਾਂ।

ਅ) ਦੁਪਹਿਰੇ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਠੱਗੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਬਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।

ੲ) ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਰਾਖਸ਼’ ਜੂਨ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ॥ ਲੋਕ ਪਚਾਰਾ ਕਰੈ ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ॥’ (ਕਰਤੂਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨਾਂ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਕੰਮਾਂ (Actions) ਰਾਹੀਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

2. ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ (The Mirror of Nature): ਕੁਦਰਤ (Nature) ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖੋ:

ੳ) ਤੁਰੰਤ ਸਜ਼ਾ: ਜੇ ਕੋਈ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ 'ਕੀੜਾ' ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਵਰਗੀ ਬੇਬਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣੇ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅ) ਤੁਰੰਤ ਇਨਾਮ: ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ 'ਨਿਰਭਉ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਵਰਗ ਹੈ।

3. ‘ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ’ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ: ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ (Evolution) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਦਾਰ ਦਿਮਾਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’

ੳ) ਬਾਕੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 'ਜੀਉਣ' ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ 'ਚੋਣ' (Choice) ਹੈ।

ਅ) ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਗਲਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਉਸ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

4. ਇੱਕ ਸਰਲ ਮਿਸਾਲ (A Simple Example): ਸੋਚੋ, ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇਖ਼ੋਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਾਰਨ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਵਰਗ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ‘ਪਰਲੋਕ’ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਇਸ ਲੋਕ" (Present Life) ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

‘ਏਤੁ ਰਾਹਿ ਪਤਿ ਪਵੜੀਆ ਚੜੀਐ ਹੋਇ ਇਕੀਸ॥’

(ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਬਣਨਾ ਹੈ।)

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ 'ਕਿਸਮਤ' ਜਾਂ 'ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ' ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣਾ ਅੱਜ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

 ਭਾਗ -5

ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਾਸ’ (Psychological Evolution) ਦੇ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ:

1. ਜੂਨਾਂ: ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪੱਧਰ (Levels of Consciousness): ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਚੇਤਨਾ' (ਸਮਝ) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖੀਏ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹਨ:

ੳ) ਪੱਥਰ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ (Inanimate State): ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਇੰਨਾ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ‘ਸੈਲ ਗਿਰਿ’ (ਪੱਥਰ-ਪਹਾੜ) ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਅ) ਬਨਸਪਤੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ (Vegetative State): ਜੇ ਇਨਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ (ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਮਕਸਦ ਦੇ), ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸਾਖ’ (ਪੇੜ-ਪੌਦੇ) ਵਰਗਾ ਹੈ -ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਰਾਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚੇਤੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ੲ) ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ (Animal Instincts): ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਡਰ, ਭੁੱਖ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਭੋਗ (ਵਾਸਨਾ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਗਜ ਮੀਨ ਕੁਰੰਗਾ’ (ਹਾਥੀ, ਮੱਛੀ, ਹਿਰਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

2. ‘ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ’: ਪਸ਼ੂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਇਹ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ‘ਬੰਦਿਆ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।’

• ੳ) ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ (The Human Opportunity): ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ (Biology) ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ‘ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ’ ਹੈ। ਭਾਵ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਮੌਕਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀਆਂ (Animal instincts) ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ 'ਇਨਸਾਨ' ਬਣੇਂ ਅਤੇ 'ਪਰਮਾਤਮਾ' (Universal Consciousness) ਨਾਲ ਜੁੜੇਂ।

3. ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਕਸ਼ਾ (A Comparison Table): ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੌਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ (Table) ਦੇਖੋ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ 'ਹੁਣ' ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕਿਵੇਂ ਜੂਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ:

ਅਵਸਥਾ/ਜੂਨ	ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ (ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ)	ਨਤੀਜਾ (ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ)
ਪਤੰਗਾ	ਚਮਕ-ਦਮਕ (ਗਲਤ ਰਸਤਿਆਂ) ’ਤੇ ਮਰਨਾ	ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ
ਮੀਨ (ਮੱਛੀ)	ਜੀਭ ਦੇ ਚਸਕੇ (ਲਾਲਚ) ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ	ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ
ਕੁਰੰਗ (ਹਿਰਨ)	ਝੂਠੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣਾ	ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ
ਮਨੁੱਖ (ਗੁਰਮੁੱਖ)	ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ	ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ

 

4. ‘ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ’ -ਅੱਜ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ: ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ (ਕੀੜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਰਾਹੀਂ) ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਰਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਉਸ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਜ਼ਾਇਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ -ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਡੇ ‘ਅੱਜ’ ਦੇ ਆਚਰਨ (Character) ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਗੇ ਬਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ 'ਚਉਰਾਸੀ ਲੱਖ' ਦਾ ਗੇੜ (ਮਾਨਸਿਕ ਭਟਕਣਾ) ਅੱਜ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਭਾਗ -6

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਖਰੀ ਪੰਗਤੀ ‘ਨਾਨਕ ਕਉ ਪ੍ਰਭ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਦੀਜੈ’ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਭਟਕਣਾ (ਚੌਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ) ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ।

1. ਕਿਰਪਾ: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਜਨਮ: 'ਕਿਰਪਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਸਹੀ ਸਮਝ (Wisdom)’ ਦਾ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀਆਂ (ਲਾਲਚ, ਗੁੱਸਾ, ਮੋਹ) ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਅਸਲ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
2. ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਚਿੱਤਰ: ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮ (Evolutionary ladder) ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਇਸ ਪੌੜੀ ਦਾ ਆਖਰੀ ਡੰਡਾ ਹੈ।

 ੳ) ਨੀਵੀਆਂ ਜੂਨਾਂ: ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 'Instinct' (ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ) ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਡੰਗ ਮਾਰੇਗਾ ਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ 'ਵਿਚਾਰ' ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅ) ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ: ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ‘ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ’ (ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦੀ ਪਛਾਣ) ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ੲ) ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ 'ਸੱਪ' ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ 'ਤੇ ਗਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ 'ਇਨਸਾਨ' ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

3. ‘ਜੀਵਤ ਮਰਹਿ’: ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅੰਤ

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ –‘ਜੀਵਤ ਮਰਹਿ’।

 ੳ) ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ -ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ 'ਪਸ਼ੂ' (ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ) ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਮਾਰ ਦੇਣਾ।

ਅ) ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਗੁੱਸਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਡਾ 'ਸੱਪ ਵਾਲਾ ਜਨਮ' ਮੁੱਕ ਗਿਆ।

ੲ) ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਾਡਾ ਲਾਲਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਿਨ 'ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣਾ' ਮੁੱਕ ਗਈ।

ਸ) ਇਹੋ ‘ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨੁ’ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।

4. ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ (Practical Clarity)

ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ:

ੳ) ਡਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ: ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ 'ਅੱਜ' ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਅ) ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ 'ਅੱਜ' ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੇ ਹਾਂ।

ੲ) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ: ਅਸੀਂ ਹਰ ਜੀਵ (ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ, ਪੱਥਰ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਕਸ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ।

ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਿੱਟਾ:

ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ’ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜੂਨਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਬਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ, ਗੁੱਸੇ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਧਸੰਗਤ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਅਟਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਰਮ, ਚੋਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਵਾਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੜਾਅ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ‘ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ’ ਹੈ -ਭਾਵ ਹੁਣੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਜੀਵਤ ਮਰਹਿ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਭਟਕਣਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਿਰਭਉਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ -ਇਹੀ ਚੌਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਅਖੀਰਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਪਰਪਜ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਯਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ।

-ਮੋਬ : 9316949649

-ਈਮੇਲ : gskbathinda@gmail.com

 

---