ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ: ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਭੂਮਿਕਾ: ਮਨੁ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਕ ‘ਮਨੁ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ -ਵਧੀਆ ਨੌਕਰੀ, ਵੱਡਾ ਘਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬਾ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਜ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ‘ਥੱਕ ਜਾਣਾ’ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਨਾ ਵੀ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਢਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਥਕਾਵਟ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਣਜਾਣ ਡਰ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਅਸਲ 'ਬ੍ਰੇਨ ਪਾਵਰ' (ਦਿਮਾਗੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
- ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? (ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ)
ਸਾਡਾ ਮਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਪਜਾਊ ਬਗੀਚੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲਦਾਰ ਬੂਟੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨਦੀਨ (ਕੰਡੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ।
ੳ) ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਹਮਲਾ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਤਣਾਅ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਡਰ ਵਰਗੇ ਨਦੀਨ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅ) ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਬੋਝ: ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਉਹ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ 'ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ' ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ੲ) 'ਮੈਂ' ਦਾ ਹੰਕਾਰ: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' (Ego) ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਜੰਗ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
- ਆਪਣੀ 'ਬ੍ਰੇਨ ਪਾਵਰ' ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਈਏ? (ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ)
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਬਾਦਾਮ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 'ਖਾਣ' ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ 'ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂਟੀ' ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਲਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ:
ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਲ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ 30 ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ 5 ਮਿੰਟ ਫੜੀ ਰੱਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਥੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਗਲਾਸ ਨੂੰ 5 ਘੰਟੇ ਜਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਫੜੀ ਰੱਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ।
ਕੀ ਗਲਾਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਵਧਿਆ? ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜੀ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਉਨਾ ਹੀ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਤਣਾਅ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸੋਚਣਾ 'ਸੁਧਾਰ' ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠਣਾ 'ਮਾਨਸਿਕ ਅਧਰੰਗ' ਹੈ। ਆਪਣੀ ਬ੍ਰੇਨ ਪਾਵਰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ -ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖੋ।
- ਭਾਵਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ: ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ
ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪਿਆਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ‘ਸੁਣਨ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਜਵਾਬ ਦੇਣ’ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ੳ) ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (Reaction) ਬਨਾਮ ਹੁੰਗਾਰਾ (Response): ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਕੌੜਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ 'ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ' ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ (ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਗੁੱਸਾ)। ਇਹ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਪਰ 'ਹੁੰਗਾਰਾ' ਦੇਣਾ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਹੁੰਗਾਰੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ -ਰੁਕਣਾ, ਸੋਚਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ।
ਅ) ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ: ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਬੋਝ ਉਂਝ ਹੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ: ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਿੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਸਵੈ-ਸਵੀਕਾਰ' (Self-acceptance) ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ -ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਅਤੇ ਖੂਬੀਆਂ ਸਮੇਤ -ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮੌਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (Power of Silence):
ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ:
ੳ) ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਮਿੰਟ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ।
ਅ) ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਟਿਕਾਓ।
ੲ) ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸ਼ੋਰ (ਟੀਵੀ, ਮੋਬਾਈਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ) ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Intuition) ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਸ) ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਔਖੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ: ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ
ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭੰਗ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦਿਓ।
ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਸਾਧਨ' (Tool) ਵਜੋਂ ਵਰਤੋ, ਉਸ ਦੇ 'ਗੁਲਾਮ' ਨਾ ਬਣੋ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥
ਤੁਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਹੋ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਬਸ ਲੋੜ ਹੈ ਉਸ 'ਗਲਾਸ' ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜੀ ਬੈਠੇ ਹੋ। ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟੋ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਾਓ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਸੁਝਾਅ: ਇਹ ਲੇਖ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇਗਾ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰੇਗਾ।
-ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ।
-ਮੋਬ: 9316949649
ਈਮੇਜ : gskbathinda@gmail.com
************
