ਨੋਟ : ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਮੁਫ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਆਰਟੀਕਲ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ: ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ
ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ॥
ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਜਾਂ ਕੁਝ ਚੁਣਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਟੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੁਦਰਤ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਤਿ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ -ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ -ਲਈ ਵੀ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ?
ਇਸ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਰਾਜ (Welfare State) ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਵੇ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ‘ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ ॥’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਾਂਗ -ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਨਾ ਸੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਡਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜੀਵੇ -ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ।
1. ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ: ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਣਪੜ੍ਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਫੀਸਾਂ, ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਗਭਗ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ (ਗੁਣ) ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੱਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਿਆ, ਉੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (RTE) ਕਾਨੂੰਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਹਕੀਕਤੀ ਲਾਗੂਅਤ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।
2. ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ: ਜੀਉਣ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ
ਸਿਹਤ ਦੇ ਬਗੈਰ ਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ। ਇੱਕ ਬੀਮਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਉਤਪਾਦਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾ ਇਲਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਲਾਜ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਿਹਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਸਸਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਮੁਹੱਲਾ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਕੋਈ ਰਹਿਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ।
3. ਰੋਜ਼ਗਾਰ: ਕਿਰਤ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਰਤਾ
ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨ’ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਰਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ।
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਅਪਰਾਧ ਜਾਂ ਗਲਤ ਰਾਹਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕੇ।
ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ‘ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ’ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸਲਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਟੂਟ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੁਸ਼ਲ ਨਾਗਰਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕੋਲ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ‘ਮੁਫ਼ਤ’ ਨਹੀਂ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼
ਸਾਨੂੰ ‘ਮੁਫ਼ਤ ਸਿੱਖਿਆ’ ਜਾਂ ‘ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ’ ਨੂੰ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਕੂਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ, ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
-ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ।
-ਮੋਬ : 9316949649
-ਈਮੇਲ : gskbathinda@gmail.com
