ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਨਾਮੀਂ
ਭਵਨ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ
ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੀ
ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ” ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸ ਬਾਰੇ
ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ
ਹੋਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਉਤੋਂ ਵੀ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ
ਸਕਦੀ ਹੈ। “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਸਬੰਧੀ ਉਪਲਭਧ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੌਚਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ
ਮੁੱਢ ਤਾਂ ਬੱਝਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ
ਇਤਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਉਘੜਵੀਂ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ
ਸਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਹਲ ਹੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ
ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਗੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ
ਭੂਮਿਕਾ ਪੱਖੋਂ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇਹ ਧਾਰਨਾਂ ਆਮ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ
‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਵਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ
ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਦ ਭਾਵ 1608 ਈਸਵੀ (ਸੰਮਤ 1665) ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ
ਇਤਹਾਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ
ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ‘ਤਖਤ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਖੁਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ
ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। 1604 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ
ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ (ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ) ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ
ਪਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਸਵੈਸੰਪੰਨ ਮੱਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਪੜਾ ਤੇ
ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ ਉਥੇ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿੱਢੀ ਤਿੱਖੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ
ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਵੀ ਸਿਰ ਤੇ ਆਣ ਖਲੋਤਾ ਸੀ। ਮਈ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਦੇਵ
ਜੀ ਲਹੌਰ ਵਿਖੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਿਸਚਤ ਹੈ ਤਾਂ
ਉਹਨਾਂ ਨੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਅਧਿਆਤਮਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਯੋਗ
ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪੁੰਚਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਬਣ
ਕੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਖਤ
ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਰਾਪਤ
ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਜੂਨ 1606 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ
ਇੱਕ ਤਖਤਨੁਮਾ ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ 11 ਜੂਨ 1606 ਦੇ
ਦਿਨ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਸਮ ਇਸ ਤਖਤ ਦੇ ਉਤੇ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ (ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਹੋਈ
ਇਸ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਸਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਮੱਤ-ਭੇਦ ਹਨ)। ਪਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਖਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ
ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ
ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਚਿਤਵਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤਖਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ
ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ
ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ
ਪੌੜੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਬਾਰੇ ਰਚੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ”
ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਦਾਵਾ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ
ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਪਰੋਕਤ ਦਾਵਾ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਤਰਕ ਹੀ
ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤਖਤ
ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਸਾਮਲ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਕਾਰਜ
ਦਾ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਖਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ
ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਜ
ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਖਤ ਦੀ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ
ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤਨੁਮਾ ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ
ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੋਈਂ ਸਪਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾਂ ਪਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਤਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਖਤ ਦਾ ਨਾਮ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵਿਵਾਦਤ ਪੁਸਤਕ
‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ
ਨਾਭਾ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਅਕਾਲ ਤਖਤ’ ਦੀ ਬਜਾਇ
‘ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ’ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਐਂਟਰੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਖਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਤਾਂ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਪਾਈ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥੜ੍ਹਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਤਖਤ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਖਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਜੋਂ ਚਿਤਵਿਆ ਗਿਆ ਸੀ
ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ’ ਲਕਬ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ।
ਤੀਸਰੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਖਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੁਣ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ
ਦੁਨਿਆਦਾਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਤਖਤ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ
ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਚੌਥਾ ਮੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਿਚਲੀ ਪੀਰੀ
(ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੀਰੀ (ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ) ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ
ਤਖਤ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਵਿਰੁਧ ਬਾਹੂਬਲ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ
ਲੈਣ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ-ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਜਗਹ ਤੇ ਕਈ ਸੱਜਣ ਮੀਰੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ ਦੇ ਤੁੱਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਖਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਜਸੀ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਰਾਪਤੀ
ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਧਾਰਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਖਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ
ਹਸਤੀ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਛੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ
ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ।
ਇਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤ ਦੇ ਭਵਨਨਿਰਮਾਣਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ
ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਤਖਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਝ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਦ-ਮੁਰਾਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਪ
ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਉਤੇ ਕੋਈ ਛੱਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ
ਚੌੜਾਈ-ਲੰਬਾਈ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਤਲ ਤੋਂ ਉਚਾਈ ਬਾਰਾਂ
ਫੁਟ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਚਾਈ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪੱਖ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ
ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤਿੰਨ ਫੁਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ
ਸਕਦੀ। ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਥੜ੍ਹਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਤਲ
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਸਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ
ਹੀ ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਟੇਢੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਤੀਸਰਾ ਇਸ ਦਾਵੇ
ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਥੜ੍ਹੇ ਦੇ ਉਪਰ ਛੱਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ
ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤਕ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ
ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ (ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)। ਭਵਨਨਿਰਮਾਣਕ ਪੱਖੋਂ ਥੜ੍ਹੇ ਉਪਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧਾਂ ਕਰ ਕੇ
ਛੱਤ ਪਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਤਖਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਉਸੱਰੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਗਹ ਤੇ ਬਣੇ ਤਖਤ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਦੇ ਤਲ ਦੀ
ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਅਜ ਕਲ ਦੇ “ਅਕਾਲ ਤਖਤ” ਕਰਕੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਭਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਫਰਸ਼ ਦੀ
ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਜਿਤਨੀ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਸ ਤਖਤ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਦੇ
ਤਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਇਸ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੌਲਿਕ ਤਖਤ
ਵਾਲੀ ਜਗਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤ ਨਾਮੀਂ ਇਸ ਥੜ੍ਹੇ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਰਤੋਂ
ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਤੱਥ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਪਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਇਸ ਤਖਤ ਉਤੇ ਹੀ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। ਗੁਰਗੱਦੀ
ਪਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਤਖਤ ਉਤੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ
ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਤਖਤ ਉਤੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ
ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਢਾਡੀਆਂ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਖਤ ਤੋਂ
ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਿਹਨਾਂ
ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟਾ ਵਿੱਚ ਧਨ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜਗਹ ਤੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ
ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਖਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਿਆ— ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਸਾਲ ਗਵਾਲੀਅਰ
ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰਹੇ, ਉਹ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ,
ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1635
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛਲੇ ਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ
ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤਖਤ ਉਤੇ ਕਦੀ ਫੇਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਦ
ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਸਨ ਤਖਤ ਉਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ
ਕਰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਸੇਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਖਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ
ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸਬਧਿਤ ਤਖਤਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ
ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ
ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਕੀ ਹਾਲਾਤ ਰਹੇ ਹਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦੇਣ ਤਕ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਛੱਡੀ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਹੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਛੇਵੇਂ ਗੂਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਖਤ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਤਾਂ ਪਰਤੱਖ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਿਤਵੇ ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਪਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾ ਇਸ ਤਖਤ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ
ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਮੀਰੀ ਅਤੇ
ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਖਤ ਉਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣਾ,
ਮਹਾਂਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਲਿਬਾਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਰੱਖਣੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਖੜੀ ਕਰਨੀ, ਕਿਲ੍ਹਾ
ਬਣਾਉਣਾ, ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਉਣਾ, ਆਪਣਾ ਝੰਡਾ ਗੱਡਣਾ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੱਟਣੀ, ਚਾਰ ਯੁੱਧ ਲੜ ਕੇ
ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਪੱਖੌਂ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਜਗਹ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ
ਬਸੇਰਾ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁੱਝ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੋਈ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ
ਬਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ
ਪਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ
ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਤਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਖਤ ਦੀ ਸ਼ਥਾਪਤੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਤਖਤ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤਖਤ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਸਬੰਧੀ ਪਰਚਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੜਚੋਲ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ।
