| . |
|
afsf
kI vfr
gurmiq ivcfr
drsLn aqy stIk
ipRMsIpl igafnI surjIq isMG, iswK imsLnrI, idwlI
do sLbd
akfl purK dI apfr bKisLsL qy ikRpflqf sdkf ieh pusqk sMgqF dI
syvf ivc idqI jf skI hY. ies dI jLrUrq df aMdfjLf qF iesnUM pVHn qoN bfad pfTk
jn afp hI lgf skxgy. hr iek pAuVI aqy slokF dy nfl-nfl AuhnF dy pd arQ, gurmiq
ivcfr drsLn, arQ inXm, pAuVI aqy sMbMDq slokF ivckfr afpsI sFJ, nfl-nfl idqy gey
hn. ivafiKaf, slok aQvf pAuVI df Bfv Ausdf ipCokV vI loV anusfr idqy gey hn. ies
gwl df ivsLysL iDafn riKaf igaf hY ik gurmiq ivcfr drsLn smy iksy pMgqI jF nukqy
dI ivafiKaf dyx smy Gwt qo Gwt aqy kyvl ivsLy nUM spwsLt krn dI sImf qIk hI
hovy. AusdI ivafiKaf eynI lMmIN nf hovy ik pfTk jn Aus ivafiKaf ivc hI guafc jfx
aqy asl lVI qoN hI tuwt jfx. pdF dI ivafiKaf aqy jLrUrI not kyvl loV anusfr hI
idqy gey hn. iehnF notF-cyqfvxIaF afid leI koeI ivsLys inXm kfiem nhI kIqf igaf.
ijQy loV smJI, koeI pd-pMgqI aQvf sLbd Kfs iDafn mMgdf hY, jF Aus dI kuvrqoN ho
rhI hY aqy Aus vwl pUrf iDafn idqy ibnf, slok aQvf pAuVI dy arQ nhIN AuGVdy, qF
dyx qoN sMkoc vI nhIN kIqf igaf .
iPr ijAuN-ijAuN pfiqsLfh ny soJI bKsLI sMgqF aqy pfTk ies
gurbfxI aMg ivcoN hor anykF hIry, rqn, pdfrQ afp lB lYxgy, ikAuNik gurbfxI qF hY
hI aijhy rqnF dI amuWk Kfx aqy ieh muWk hI nhIN skdy. iPr vI gurbfxI arQ
ivafiKaf krdy smy gurbfxI isDFq, gurbfxI ivafkrx, gurbfxI arQF dy hor inXmF nUM
vI, ijWQoN qIk mflk ny smrQf bKLsLI, pUrf-pUrf iDafn rKx df Xqn kIqf igaf hY.
bfxI ivcly bfxI arQF dy isDFq "iekf
bfxI ieku guru ieko sbdu vIcfir"
(pM:546) dy
afDfr qy arQ kIqy gey hn aqy hY vI iehI sWc. gurbfxI ivc ÃÄ qoN lYky "qnu
mnu QIvY hiraf" qIk ikDry vI svY ivroD nhIN. iPLr vI jy ikDry arQ,
gurbfxI isDfqF dy anukUl nhI AuGVdy qF ies bfry sfzy ivc arQF nUM smJ skx leI
kmI ho skdI hY. swcy rwbI igafn aQvf gurU igafn ivc ieh kmI hoxf Aukf hI asMBv
hY. ieh nhI ho skdf ik gurU sfihb ikDry iek gwl kihx aqy dUjI QF qy Esy dI
ivroDqf hovy. gurbfxI rwQI igafn df hI sfkfr rUp "siqguru
myrf sdf sdf nf afvY n jfie" (pM:759)
Bfv sdIvI gurU hY. gurbfxI bfry ieh smJxf hI inrmUl hY ik iksy iek sLbd dy iek
qoN vD arQ vI ho skdy hn. hF ieh ho skdf hY ik iksy kIqy jf cuky arQF ivc smyN
nfl hor vD inKfr af jfvy pr gurbfxI dy mUl isDFq nhIN bdl skdy.
kuJ anpVH jF axaiDkfrI pRcfrkF rfhIN idqf jf irhf ivcfr vI
KflI Zucr hY; ijvyN ik keI khI iPrdy hn dyKo jI, gurbfxI dy arQ qF ho hI nhI
skdy. ivcfrn df ivsLf hY ik gurU sfihb qF gurbfxI ivc bfr-bfr qfkId krdy hn, ‘mYnUM
AuhI mnuK ipafrf aQvf mnjLUr hY jo kyvl qy kyvl gurbfxI anusfr jIvn Zfly."
aMdfjLf lfE, jykr Aus Zucr anusfr, gurbfxI dy arQ sWcmuc ho hI nhI skdy qF koeI
gurbfxI anusfr cwlygf ikvyN qy gurU nUM pRvfn ikvyN hovygf? aijhIaF byQvIaF
ZucrF drasl AuhI lok GVdy hn jo jF qF gurbfxI pRcfr hox hI nhIN dyxf cfhuMdy,
AulU ibrqI hn qy AuhnF nUM ies rwbI swc vflf Aujflf hI cMgf nhIN lgdf jF Auh jo
afpxI bx cukI Bl nUM kfiem rwKx leI gurbfxI dI ajLmq nUM vI AusqoN kurbfn kr
dyxf locdy hn.
ajoky smy qF iek aijhy ivdvfn vI AuBry hn jo afpxy pRfpq
pRcfr sfDnf rfhI gurbfxI dy bhu-arQk hox dI kyvl vkflq hI nhIN krdy blik ies leI
iek ajIb mMqk vI idMdy hn. PLurmFdy hn, "bfxI dy ikqny hI tIky imldy hn.
kyvl bfxI jpu dy hI pMjfh dy krIb tIky hn. iehnF dy afpsI arQ vI myl nhIN KFdy
pr hYn sfry hI TIk[[[iesqoN agy dsdy hn[[[ ieh ies qrHF ijvyN pfxI lYx
leI iksy kol lotf hY, iksy kol iglfs qy iksy kol bfltI. ijs kol ijMnf BFzf hY
pfxI qF Auqnf hI Aus ivc Biraf jfvygf [[[ hY qF sB ivc pfxI hI."
BolLIaF BflLIaF sMgqF nUM guMJlF ivc pfAux leI mMqk qF kfPLI
vjLndfr mihsUs huMdI hY pr jy gihrfeI qoN dyiKaf jfvy qF ieh iek mUrKqf Aupr
dUjI mUrKqf dI hor vwzI mohr hY. ieh qF TIk hY ik gurbfxI agfD hY iesdf Qhu nhIN
pfieaf jf skdf. ijMnI vfrI bfxI igafn dy nyVy afvo EnI hI vD ies ielfhI igafn dI
zuMGfeI pRgt huMdI hY. pr ijhVy tIky iek-iek sLbd dy keI-keI arQ dsdy hn,
gurbfxI nUM PLrjLI khfxIaF ipWCy lfAuNdy hn, jfxy-axjfxy gurmiq isDFqF nUM iCky
tMg ky arQ krdy hn, arQ krn leI AuhnF kol csLmf hI gurmiq ivroDI hY; jF injI
suafrQ leI arQ krdy hn; qF Auh sfry hI TIk ikvyN ho gey? KUbI ieh ik gurbfxI
arQF dy muafmly ivc ieh sB hoieaf ipaf.
bfkI rhI BFizaF-brqnF vflI gl, bfxI dI zuMGfeI Aupr qF Zuk
skdI hY pr iek iek sLbd dy bhuqy arQF qy, gurmiq isDFq ivroDI smgrI aqy khfxIaF
ipCy bfxI nUM lfAux vflIaF gwlF qy jF kOm nUM qbfh krn leI bdnIXqI nfl kIqy arQF
qy ikvyN Zuk skdI hY; sMgqF inrnf afp kr lYx. hF ieh gl avwsL hY ik eyQoN amky
guwzI-cVHy 'pMQk ivdvfn’ dI ivdvqf vI afpy hI prgt ho jFdI hY.
aMq ivc pMQk drdIaF aqy gurbfxI ipafiraF dI syvf ivc sinmr
bynqI hY ik Auh apxy PLrjLF dI pihcfx krn aqy gurbfxI igafn mnuwKqf dy hryk vrg
qIk phuMcfAux leI ies rcnf df pUrf-pUrf lfB lYx.
DMnvfd
pRQmY Aus akfl purK, krqf purK df kotfn-kot DMnvfdI hF ijs dI
apfr bKLisLsL, pRyrnf qy ikRpflqf sdkf ieh rcnf hoNd ivc afeI hY. AupRMq DMnvfdI
hF pMQ rqn gurpurvfsI ipRMsIpl zfktr sfihb isMG jI zI[ ilt[ df. AuhnF df nF cyqy
afAuNdy hI, isr siqkfr sihq AuhnF dy crnF ivc Juk jFdf hY. BfvyN pMQ df hryk
ivdvfn siqkfr Xog hY ikAuNik iewk jF dUjy pwKoN hryk ivdvfn dI pMQ nUM
afpxy-afpxy ZMg nfl kuJ nf kuJ dyx hY. iPLr vI akfl purK ny ipMRsIpl sfihb isMG
jI pfsoN ijhVI syvf leI, Auh ivrilaF dy ihwsy hI afeI hY. aiq gLrIb ihMdU prvfr
ivc jnm lYx qoN bfad, afp ny iswK Drm ivc pRvysL kIqf; anykF aOkVF nUM shfrdy,
gurbfxI arQF bfry pey jF pfey gey anykF BulyiKaF aqy pRcwlq kIqIaF khfxIaF dy
pfj AuGyVy. gurbfxI dIaF anykF guJIaF rmjLF nUM Kohilaf aqy gurbfxI arQF nUM krn
smyN gurbfxI ivafkrx nUM sfhmxy rwK ky sMgqF qIk phuMcfAux df mfx pRfpq kIqf.
eysy qrHF hwQlI rcnf dy ilKx smy dfs ny vI, afp dI rcnf ‘gurU gRMQ sfihb drpx’
Bfg qIjf ivwcoN arQF, pd arQF smy, loV anusfr shfieqf leI hY.
aMq ivc dfs, pMQ dy mhfn ivdvfn insLkfm syvk igafnI Bfg isMG
jI aMbflf df vI aiq DMnvfdI hY ijnHF afpxI sfrI ijMdgI pMQ dy lyKy lf idqI.
pRoPLYsr sfihb isMG jI dI hI qrHF, kWtV snfqnI ihMdU Grfxy ‘c jnm lY ky 40
sfl dI Aumr ivc KMzy dI pfhul leI aqy Bfg mwl qoN Bfg isMG sjy. ijs smyN ieh
sqrF ilKIaF jf rhIaF hn, 85 sfl
qoN vD Aumr ivc afp iblfspur (mWD pRdysL) ivc gurmiq df pRcfr kr rhy hn. aWj jo
anykF pVHy ilKy pfhul DfrI nOjuafn, imsLnrI kflj qy nOjuafn jWQybMdIaF gurmiq
pRsfr dy insLfny nUM muwK rwK ky, dysL-ivdysLF ivc apxf jIvn sPl kr rhy hn,
iehnF ivcoN vWzI igxqI ivc qF igafnI jI dI injI lgn df sdkf hI hn. ieh nOjuafn
ijnHF dI gurmiq pwKoN iqafrI, igafnI jI ny afp rfqF bDI bYT ky krvfeI. sB qoN
vwzI pMQ nUM igafnI jI dI jo dyx hY Auh ieh hY ik afp ny iehnF nOjuafnF nUM pRo
sfihb isMG dIaF ilKqF nfl joiVaf. dfs dI gurmiq pKoN iqafrI aqy pRo[ sfihb isMG
dIaF ilKqF nfl sMprk vI igafnI Bfg isMG jI kfrn hI hoieaf ijs df iswtf awj ieh
rcnf hoNd ivc af skI.
(mUl rUp ivc ieh rcnf sB qoN pihlF sMn 1982 ivc ilKI geI aqy
Aus smyN idWlI ivcoo Cpdy pMjfbI dy rojLfnf aKbfr ‘jQydfr’ ivc, 78 iksLqF
rfhIN gurU kIaF sMgqF qIk pujI. eysy kfrn ieh rYPLrYNs Esy smyN nfl sMbMDq hn)
smrpx
pMQ dy pfhul pRfpq AuhnF pMQ drdIaF nUM jo gurbfxI dIaF
scfeIaF nUM mfnvqf dy vwzy prAupkfr ihq, smucI mnuKqf qIk puhMcfAux aqy ivsLysL
krky awj gurmiq pKoN GUk suwqI iswK kOm nUM jgfAux leI hr smy qqpr hn.
muZlI jfxkfrI
bfxI ‘afsf kI vfr’
sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI aMdr vfrF dI kul igxqI bfeI hY.
vfrF df mUl srUp pAuVIaF hn. bfxI ‘afsf kI vfr’ ivc 24
pAuVIaF aqy 59
slok drj hn. iehnF 24
pAuVIaF ivc ijs mjLmUn nMU sfihbF ny inBfieaf hY, Auh hY "mnuKf jIvn df
mnorQ aqy AusdI pRfpqI."
vfrF ivc slok- hr
iek vfr ivc, hryk pAuVI qo pihlF kuJ slok drj hoey hn. bfxI ‘afsf kI vfr’ dI
hryk pAuVI qoN pihlF iehnF slokF dI igxqI 2 qoN
5 qIk hY. mfJ
kI vfr ivc pAuVIaF dy nfl iehnF slokF dI igxqI do qoN swq qIk vI afeI hY. do
vfrF ivc koeI vI slok drj nhIN hoieaf. ieh do vfrF hn ‘bsMq kI vfr m: 5 (pM:1193)
aqy rfmklI rfg ivc ‘sqY blvMiz kI vfr’ (pM: 966).
vfrF ivc loV anusfr slokF dI vrqoN pMjvyN pfqsLfh ny gurU
gRMQ sfihb jI dI sMpfdnf smyN afp kIqI hY. ies qrHF jyhVy 152
slok, vfrF nfl drj nhI kIqy, AuhnF nMu vKrf isrlyK ‘slok vfrF qy vDIk’ dy
ky, sRI gurU gRMQ sfihb jI dy aMq ivc drj kr idqf. ieh isrlyK apxy afp ivc ies
scfeI nMU pRgt krdf hY, ik pMjvyN pfqsLfh ny slokF dI vrqoN vWK-vWK vfrF dy nfl
kIqI hY. ‘bsMq kI vfr m: 5’ kyvl iqMn pAuVIaF hn. Aucycy qOr qy, bVI CotI
ijhI vfr dyxf aqy bfkI vfrF dI qrHF AusdIaF pAuVIaF nfl slokF dI vrqoN nf krnf,
sfihbF rfhIN vfrF dy sLuD srUp nMU pRgt krnf sfbq krdf hY. gurbfxI dI qrqIb nMU
ghu nfl ivcfiraF vI ieh scfeI spwsLt ho jFdI hY. slokF dI rcnf pihly qoN pMjvyN
pfiqsLfh qIk hryk gurU ivakqI dI, AupRMq nOvyN pfqsLfh dy slok alg drj hoey hn.
gurbfxI qrqIb aqy slok: gurbfxI
nMU qrqIb dyx smyN hryk rfg ivc pihlF sLbd, iPr asLtpdIaF, iPr CMd afid hn.
AupRMq gurU sfihbfn dI krmvfr bfxI qoN bfad, aMq ivc nfl nfl hryk rfg anusfr,
BgqF dI bfxI drj kIqI geI hY. slokF nMU vwKrf sQfn nhI idqf igaf. dUjy pfiqsLfh
ny kyvl 62
slokF dI hI rcnf kIqI hY. eysy leI gurbfxI qrqIb ivc pihly pfiqsLfh qoN bfad,
qIjy pfiqsLfh dI bfxI drj kIqI geI hY. dUjy pfiqsLfh dy slok vfrF ivckfr hI drj
hoey hn. ies qrHF slokF dI vrqoN, bfxI nMU qrqIb dyx smyN, pMjvyN pfqsfh ny vfrF
ivckfr pAuVIaF dy nfl nfl afp kIqI. ies scfeI nMU jfnx leI kuJ hor nukqy iesqrHF
hn:
(A) ieh gwl ‘afsf kI vfr’ dy isrlyK ‘afsf mhlf 1’ qoN
spwsLt hY ik ieh rcnf gurU nfnk pfiqsLfh dI hY. ies vfr ivc kul slokF dI igxqI
59 hY. iehnF ivcoN 15 slok dUjy pfiqsLfh dy hn, jo apxy afp ivc sbUq hn ik ieh
slok pihly pfiqsLfh ny vfr ivc afp drj nhI kIqy. eysy qrHF ‘isrI rfg kI vfr m:
4’ ivc iek slok pMjvyN pfiqsLfh df Aucycf drj krn df mUl Bfv vI eyhI pRgt
hMudf hY ik vfrF ivc loV anusfr slokF dI vrqoN pMjvyN pfiqsLfh ny gurU gRMQ
sfihb jI dI sMpfdnf smyN afp kIqI.
(a) ‘slok vfrF qy vDIk’ ieh isrlyK apxy afp ivc ies scfeI
nMU pRgt krn leI kfPLI hY ik sMpfdnf smyN pMjvyN pfiqsLfh ny slokF dI vrqoN alwg
alwg vfrF dy nfl afp kIqI hY. ies qrHF jyhVy 152
slok vfrF nfl drj nhI kIqy, AuhnF nMu vKrf isrlyK dy ky sRI gurU gRMQ sfihb jI
dy aMq ivc drj kr idqf.
(e) ‘bsMq kI vfr m:5’ kyvl iqMn pAuVIaF hn. Aucycy qOr qy
bVI CotI ijhI vfr dyxf aqy bfkI vfrF dI qrHF AusdIaF pAuVIaF nfl slokF dI vrqoN
nf krnf, sfihbF rfhIN vfrF dy sLuD srUp nMU pRgt krnf sfbq krdf hY. gurbfxI
qrqIb nMU ghu nfl ivcfiraF vI ieh scfeI apxy afp spwsLt ho jFdI hY.
(s) rfgF anusfr kfiv rcnf sLbdF, asLtpdIaF, vfrF afid ivc
hI hMudI hY slokF ivc nhIN. bfxI dI qrqIb rfgF ivc hY. slokF leI sfihbF ny koeI
dUjf ZMg apnfAuxf sI. ies qrHF jo ZMg apxfieaf, vD qoN vD slokF dI vrqoN vfrF dy
ivWc-ivWc loV anusfr, pAuVIaF nfl kr idqI. vfDU slok aqy PrId sfihb, kbIr sfihb
dy slok, gurU gRMQ sfihb jI dy aMq ivc vK drj kIqy.
(h) nONvyN mhly dy slok, ijhVy bfad ivc rcy gey, dsmysL jI ny
bIV dI sMpUrnqf smyN, aMq ivc vKry drj krvfeyy, disaf jFdf hY.
(nvIaF KojF anusfr ieh slok nONvy pfqsLfh ny afp hI apxI
bfxI rcnf smyq drj kIqy.)
(k) jykr vfrF nMU, slokF qoN inKyV ky, KflI pAuVIaF dy rUp
ivc piVHaf jfvy, qF ‘swqY blvMiz kI vfr’ aqy ‘bsMq kI vfr mhlf 5’ dI
qrHF AuhnF dy mjLmUn vI afpxy-afpxy qOr qy vKo vK lVI ivc spwsLt ho jFdy hn.
hQlI ilKq bfxI 'afsf kI vfr - gurmiq ivcfr drsLn' aqy stIk dy aMq ivc ieh Audm
vI kIqf igaf hY. sMgqF drsLn kr skdIaF hn.
(K) slokF nMU jykr pAuVIaF qoN inKyV ky piVHaf jfvy qF iehnF
slokF dI afps ivc mUlL mjLmUnF nfl bhuqI sFJ nhIN. AuhnF df vWK vWK ivisLaF qy
vWK vWK smyN Aucfry hoxf spwsLt hY. sUqk pfqk, cONkf kfr, ividak hAumY, qp
sfDnfvF, jMÖU, murdy dPnfAuxf, rfs lIlfvF afid iBMn iBMn ivisLaF nfl sMbDq hn.
keI slokF nfl qF sfKIaF vI juVIaF hn ijvyN jMÖU vfly slokF nfl gurdyv rfhIN
jnyAu dy KMzx dI sfKI, "piV piV gzI ldIaih" (pM: 467)
vfly slok nfl-ksLmIr ivc, pMzq bRhmdfs dI sfKI afid. jd ik iehnF sfKIaF nfl nf
hI vfr dy mjLmUn df sMbMD hY aqy n hI iksy sfKIkfr anusfr ijLkr.
(g) pMQ aMdr kfPI smyN qoN jo ieh guMJl bxI peI sI ik vfrF
ivckfr mjLmUnF dI sFJ nhIN sI imldI; Ausdf mUl kfrn vfrF ivc slokF smyq sFJ df
ZMUzxf hI sI aqy ieh anhoxI gl sI. pRoPYsr sfihb isMG jI nMU ieh mfx pRfpq hY ik
AuhnF sB qoN pihlF ies ivsLy qy klm cuwkI aqy scfeI nMU sMsfr sfhmxy ilaFdf.
vfrF df mUl srUp kyvl pAuVIaf: isWtf
ieh ik vfrF df mUl srUp kyvl pAuVIaF hn jd ik sMpfdnf smyN, pMjvyN pfiqsLfh ny
vfrF ivc, loV anusfr slokF nMU afp joiVaf hY. eyQy vI kmfl dI ivdvqf df sbUq
idMNdy hoey, siqgurF ny hryk pAuVI ivc afAux vfly ivcfr nUM vDyry spwsLt krn leI
jF Aus pAuVI dy arQ BfvF nMU muWK rK ky Aus anusfr hI slokF dI cox qy vrqoN
kIqI, kyvl KfnfpurI leI nhIN. bfxI ‘afsf kI vfr’ Aupr pAuVIaF aqy slokF
sMbMDI vI iehI isDFq lfgU hMudf hY.
bfxI ‘afsf kI vfr’ df rcnf kfl: spWsLt
huMdf hY ik slokF, sLbdF aqy CMqF afid dI rcnf qF gurU nfnk pfqsLfh ny smyN smyN
qy apxy svyr sLfm dy siqsMgF dOrfn kIqI; pr bfxI afsf kI vfr, mfJ kI vfr, mlfh
kI vfr, bfxI jpu, isD gosLit, bfrhmfhf quKfrI afid ijMnIaF vI lMmIaF rcnfvF hn,
ivdvfnF anusfr, iehnF df rcnf kfl gurdyv df krqfrpur sfihb vflf invfs qy itkf
vflf smf hI hY.
pihlIaF 9 pAuVIaF
vWK nhIN: kuJ tIkfkfrF ny ies rcnf dIaF
pihlIaF 9 pAuVIaF
(slokF smyq) pfkptn ivc, sLyK bRhm, vwloN kuJ suaflF dy Auqr dwisaf hY. ieh
tIkfkfr bfkI 15
pAuVIaF df koeI smF nhIN dy sky. Koj anusfr ieh ivcfr vI TIk sfbq nhIN huMdf.
smfpqI qy bfxI afsf kI vfr - kyvl pAuVI vfr ivcfr (ibnf pAuVIaF) vI asIN ies
scfeI nUM GoKx df Xqn krFgy ik sfrI vfr df mjLmUn ieko lVI ivc hI cwl irhf hY.
iPr pihlIaF 9 pAuVIaF
ivcoN, pihlI aqy sqvIN pAuVI nfl iek iek slok dUjy pfiqsLfh dI rcnf hn, jyhVy ik
ajy rcy hoey hI nhIN sn. pAuVIaF dy arQF nMU smiJaF ieh ivcfr, hor vI KoKlf sfbq
ho jFdf hY. jyhVy svfl sLyK bRhm vloN GVy dwsy hn, Auh vI pAuVIaF dy TIk arQF
nMU smJy ibnf hn.
'afsf kI vfr' rojLfnf svyr dy dIvfnF ivc ikAuN? ies
bfxI nMU inXmq rUp ivc, sfjLF nfl svyr vyly, pVHn df inXm gurU nfnk pfiqsLfh dy
smyN qoN hI imldf hY. jykr ies bfxI dy rcnf mnorQ vl iDafn idqf jfvy qF iesdf
kfrn vI apxy afp hI spwsLt ho jFdf hY. iesdy Ault, mUl kfrx nMU jfxy-smJy ibnf,
vfr qF awj vI inqf pRqI gurduafiraF ivc gfeI jf rhI hY, pr ies qrHF ijvyN koeI
mjbUrI isry cfVHnI hovy.
igxqI dy gurduafiraF nMU CWz ky sfrI vfr qF ikDry pVHI hI nhI
jf rhI. aAuuKy soKy do cfr pAuVIaF aqy "hir jugu jugu Bgq Aupfieaf"
(pM: 451)
pVH ky vyhly hoey. dobfrf pAuVI nMU sfjLF qoN ibnF pVHn vfly inXm nMU vI ies
qrHF pUrf kIqf jf irhf huMdf hY ijvyN pVHn vfly ny afp hI suxnf hY, iksy nMU
suxfAux dI loV hI nhIN.
eyQy hI bws nhI, ies qoN vD, svyr vyly inXmF anusfr sfjLF nfl
gurduafiraF ivc ies bfxI nMU pVHn dy kfrx aqy sMboDn vI, apxI mn mrjLI dy GVy jf
rhy hn, ikAuNik bhuiqaF dI iesdy arQF bfry stwzI hI nhIN. eysy krky hQly mjLmUn
dI loV hor vI vD jFdI hY. afE! ies bfry kuJ smJx df Xqn krIey.
(A) vyKx ivc afAuNdf hY ik kuJ sWjx ies gwl nMU ies ZMg nfl
ibafn rhy huMdy hn: "afAu jI! asIN hux srb afsf pUrn krn vflI bfxI afsf jI
dI vfr srvx krIey." jF "sfD sMgq jI! afp ny srb afsf pUrn krn vflI
bfxI ‘afsf jI kI vfr’ df afnMd mfixaf." afid. eysy qrHF bfxI ‘suKmnI
sfihb" bfry vI iehI ikhf jf irhf hY, "ieh bfxI suKF dI mxI hY."
aijhy sMboDn krn vfly sWjx asl ivc bfxI dy arQF qoN Aukf hI kory hMudy hn. Auh
nf hI ‘afsf kI vfr’ ivcoN afsf pUrn kr rhy hMudy hn aqy nf hI ‘suKmnI
sfihb’ ivcoN koeI suK dI hI pRfpqI. kyvl apxy jjLbfq df hI pRgtfvf kr rhy
hMudy hn.
(a) asl ivc sfrI bfxI hI ‘afsf pUrn krn vflI’ ‘qy ‘suWKF
dI mxI’ hY. bfxI df koeI vI aMg kmjLor nhIN. bfxI ‘afsf kI vfr’ ivc, ‘afsf’
sLbd ‘afsf rfg’ leI hY. eyQy iesdf afsf mnsf vfly arQF nfl koeI sMbMD hY hI
nhIN. ajyhy swjx, jdoN iesdf sMboDn krdy hn ‘srb afsf pUrn krn vflI’ qF iek
qrIky sUJvfn sMgqF ivckfr, apxy lPjLF kfrx afpxf hI mjLfk bxvf rhy huMdyy hn.
(e) eysy qrHF ‘afsf kI vfr’ nMU ‘afsf jI kI vfr’
kihxf vI glq hY. eyQy rfg dy nfl, sLbd ‘jI’ bolx vflI aigafnqf df pRgtfvf
hMudf hY. TIk ies qrHF ijvyN koeI ‘rfg mfJ’ nMU ‘mfJ jI kf rfg’ jF ‘rfg
mlfr’ nMU ‘mlfr jI kf rfg’ afKy. ies asLuDI qoN vI sfnUMN sucyq rihx dI
loV hY.
(s) kuJ sWjxF df ieh ivcfr vI TIk nhIN, "svyr vyly,
inqfpRqI ies bfxI nMU ies krky gfieaf jFdf hY ikAuNik ieh afid gurU, gurU nfnk
jI dI rcnf hY." jykr eysy gwl nUM hI TIk mMn ilaf jfvy qF ‘mlfr qy mfJ’
dIaF vfrF vI qF gurU nfnk pfiqsLfh dIaF hI rcnfvF hn. iPr Auh vfrF svyr vyly,
inqfpRqI ikAuN nhIN gfeIaF jFdIaF? dr asl, dsy hI pfiqsLfhIaF, ieko hI joq df
pRgtfvf hn aqy sfrI bfxI ivc vI, "iekf bfxI ieku guru ieko sbdu
vIcfir" (pMnf 646) df isDFq kMm kr irhf hY.
(h) kuJ sjxF rfhIN ivcfr dyxf ik afsf rfg hox kfrx ies rcnf
dy svyry gfiex df inXm hY. ieh ivcfr vI iesdy asl mksd nMu smJy ibnf, kyvl
KfnfpUrI hI hY.
(k) scfeI ieh hY ik pihlF bRfhmx vrg ny aqy iPr pTfxF ny
afpxy afpxy ZMg nfl Drm dy pVdy hyT lokfeI Aupr anykF jLulm Zfhy. ies nfl lokfeI
nMU mfnsk qOr qy pUrI qrHF dboicaf igaf. DrmI aKvfAuNdI hoeI vI lokfeI mUl rUp
ivc ielfhI Drm qoN kohF dUr jf cuwkI sI. iensfn dy aMdr axK qy gLYrq nF dI koeI
cIjL bfkI nhI sI bcI. bfxI ‘afsf kI vfr’ aqy iesdy nfl idqy slokF rfhIN,
pfiqsLfh ny iek qF lokfeI ivc gurbfxI isDfqF nMU Aujfgr kIqf. dUjf nfl nfl lokF
nMU ies pwKoN vI sucyq kIqf ik Auh iehnF jLulmF dI pCfx krn. rl-iml AucI-AucI
inqfpRqI gfiex krn aqy dUsiraF nUM vI ies pwKoN sucyq krn.
AucI AucI afvfjL ivc inwq ZMzorf dyxf ik asF kyvl iek aqy iek
srb ivafpI akfl purK dy BY ivc hI jIAuxf hY. sRI rfm, ikRsLn jI afid koeI vI
mnuK kdy rwb nhIN ho skdf. mnuK ny klpq dyvI dyviqaF df pujfrI nhIN bxnf. bRhmf,
ivsLnMU, mhysL afid Aupr sLrDf nhIN ilafAuxI. pRBU afp hI pYdf krn vflf, pflxhfr
aqy nfs krn vflf vI hY. mVHIaF, kbrF df pujfrI nhIN bxnf. mnuK ny aMdroN bfhroN
DrmI bxnf hY, nhIN qF DrmI hoxf jF aKvfAuxf kyvl pfKMzI hoxf hI hY. sUqkF pfqkF
dy BrmF ivc nhIN pYxf, suwc iBwt, cOMky kfrF, qIrQ iesLnfn, vrq nym, smfDIaF,
ByK sB Pokt krm hn. iesqrI jfq iksy qrHF vI nIvIN nhIN. jnm krky koeI sLUdr jF
bRfhmx nhIN. vrx vMz, Cuq Cfq korf DoKf aqy mnuK mnuK ivckfr dIvfrF KVHIaF krn
dI sfjsL hY. kljug, duafpr, qRyqf afid smyN dI koeI vMz nhIN hn. mfsk Drm
(isrnfAuxI) nfl, iesqrI apivqr nhIN hMudI. rfsF, rfm ikRsLn lIlHfvF Drm krm
nhIN, kyvl mn bihlfvf hn. murdy nUM dPnfAuxf jF sfVnf iksy bihsLq dojLK, surg
nrk jF jIv dI mukqI nfl juVy hoey krm nhI hn. surg nrk kyvl Clfvf hn. sPLl jIvn
jINdy jI pRBU ivc aByd ho jfxf hY. asPLl jIvn bfr bfr jnm, mrx aqy jUnF dy duK
Bogdf hY.
ies qrHF ies bfxI df inqf pRqI svyry rlL ky gfiex, aijhy
anykF ivisLaF rfhIN asF afp vI sucyq hoxf hY aqy dUijaF nMU vI sucyq krnf hY.
eyhI kfrx hY ik ies vfr nUM rojLfnf inq dy kfr ivhfr dy arMB qoN pihlF gfien krn
df inXm hY. iZwly ho ky bfad ivc pAuVI nMU pVH lYx jF do cfr pAuVIaF lf lYx nfl
iesdy gfien df mksd hI pUrf nhIN hMudf.
Aucfrx asLuDIaF: sfzy
bhuqy swjx qy rfgI jn bfxI ‘afsf kI vfr’ sMgq ivc jF afpxy qOr qy pVHdy qF
hn pr bhuq sfrIaF Aucfrx dIaF gLlqIaF vI krdy hn. iehnF ivcoN bhuqIaF gLlqIaF df
mUl kfrn, pVHn ivc mn dy itkf df nf hoxf jF iPr arQFD qoN axjfx hoxf hI huMdf
hY. keI vfrI aijhIaF asLuDIaF TIk ZMg nfl bfxI df aiBafs nf hox kfrn hMudIaF hn.
imsfl vjoN "EQY scy hI sic inbVY" (pAu:2) dI bjfie ‘EQY
sco hI sic inbVY’ afm piVHaf jf irhf hY ies qrHF lPLjL ‘scy’
nUM ‘sco’ pVHn dI gLlqI krdy hn. "hAu ZfZIkf nIc jfiq" (pAu:9)
nMU ‘hAu ZfZI kf nIcu jfiq’ arQfq ‘ZfZIkf’ vfly ieko sLbd
nMU inKyV ky ‘ZfZI kf’ pVHnf jF iPr "dir vft Aupir Krcu
mMgF" (pAu:20) ivc ibMdf rihq ‘‘mMgf’ nMU mMMgF’
Aucfrx kIqy jfx vflI gLlqI kIqI jFdI hY. iesdf asl arQ qF hY ‘mMgdy hn’
pr asIN iesdy arQ bxf idMdy hF ik ‘mYN mMgdf hF’. kuJ asLuDIaF ‘Augvih’
nMU ‘AugvY’ ‘cVih’ nMU ‘cVY’ Aucfrx krky bhuvcn dI
ikiraf nMU iek vcn dI ikiraf ivc bdlx vflI Buwl hY. aijhIaF asLuDIaF df mUl kfrn
arQ-boD aqy gurbfxI ivafkrx dI mOlk jfxkfrI df nf hoxf hY.
vfrF df kyNdrI mjLmUn: gurU
nfnk pfqsLfh qoN pihlF vI pMjfb ivc vfrF pVHn qy suxn df sLONk aqy irvfj sI.
vfrF ivc afm qOr qy iksy XoDy df sfrf jIvn nhI blik Ausdy jIvn df koeI ivsLysL
pwK hI huMdf sI; Auh vI Kfs qOr qy XuwD jF bhfdrI nfl sMbMDq. gurU sfihbfn ny
lokF ivckfr nvIN rUh PUkI; suwqy lokF nMU jgfieaf. lok qF kyvl kuJ khfxIaF Aupr
afDfrq vfrF df suafd hI mfx rhy sn. gurdyv ny spwsLt kIqf ik mnuK df sfrf jIvn
hI iek rxBUmI hY. mnuK nMU hr smyN kfm, kRoD, loB, moh, ahMkfr afid vYrIaF nfl
jUJx dI loV hY. mfnsk kmjLorIaF, sMsfrk kwcy rs, dunIafvI iKwcF hr smyN mnuWK
nMU gumrfh kr rhy hn. hAumY afid dy qfbVqoV hmly mnuK dy hIry vrgy amuly jnm nMU
asPl krdy jf rhy hn. mnuK afm qOr qy ies XuD ivckfr hr smy BFj Kf irhf hY.
gurU sfihb ny mnuK nMU iehnF vfrF rfhIN sucyq kIqf ik gurU dy
hukmF qy cwl ky afpxy idRVH ivsLvfs nfl, iehnF ivkfrF nfl jUJx dI loV hY. vYrI
POjF dy iKlfP ismrn, syvf, Aucy afcrx afid guxF nMU apnfAux dI gwl idRVH krvfeI.
ijnHF gurmuKF ny iehnF vfrF muqfbk apxf jIvn jIivaf jF jIvdy hn, Auh insLcy hI
apxy Aupr idqy vYrIaF Aupr PLiqh hfsl krdy hn. KUbI ieh ik mnuK rfhIN lVI jf rhI
ieh jMg suafs suafs, ijLMdgI dy cOvI GMitaF ivc lVI jfx vflI jMg hY. ies bfry
rqf lfprvfhI vI AusdI ijLMdgI dI sfrI Kyz nUM ivgfV skdI hY. jd ik mnuK qF hY hI
AusqoN avyslf; qF qy iesdf jIvn Aucyrf ikvyN ho skdf hY?
vfr afsf df muK AudysL: vfr
afsf df muK AudysL ‘mnuKf jnm df mnorQ aqy AusdI sPLlqf’ hI hY. ies vfsqy
‘afsf kI vfr’ dy muK AudysL df vrnx krn vyly ieh afKxf TIk nhIN ik gurU nfnk
sfihb ny ‘afsf kI vfr’ rfhIN rfsF, muslmfnF dy murdy dPLnfAux, jnyAU, gAU dy
gobr df pocf Pyrn, hAumY, iesqrI jfqI jF hor slokF ivc afey iksy mjLmUn sMbMDI
AupdysL kIqf hY. slokF dy vwKo vwKry mjLmUn hI dws rhy hn ik ieh sB vKo vWKry
smyN loV anusfr Aucfry gey hn. jnyAU dI sfKI afm pRisD hY, pr koeI mnuwK ieh
nhIN afK skdf ik slokF smyq ieh sfrI vfr, gurU sfihb ny jnyAU dI Gtnf smy pFDy
ƒ AupdysL dyx leIy AucfrI sI. jnyAU nfl sMbMDq slokF dI sfKI df bfxI ‘afsf kI
vfr’ dI Aus 15vIN pAuVI dy ivsLy nfl koeI sMbMD hI dUjf hY ijsnUM asF cwldI
lVI smyN ‘slokF qy pAuVI dI afpsI sFJ’ vfly dy idqf hY. pfTk jn EQoN ihsfb
lf skdy hn. iehI ihsfb bfkI iBMn iBMn ivisLaF nfl sMbMDq sfry slokF df hY .
iehnF slokF dI kyvl AuhI iswiKaf jo "sFJI sgl jhfnY" hY qy iehnF
pAuVIaF dy Bfv nfl rldI hY. ‘afsf kI vfr’ dy muK AupdysL ivc leI jfxI hY.
dUjy awKrF ivc ieAuN afK lvo ik ‘afsf kI vfr’ df muK Bfv kyvl pAuVIaF nUM hI
ieko lVI ‘c lYky hI AuGVygf aqy ieh hY ‘mnuKf jnm df mnorQ’.
vfrF Aupr nO DunIaF: gurU
sfihb ny lokF dI rucI nMU muK rKdy hoey Aus smy dIaF 9
lok ipRa vfrF dIaF DuMnIaF nMU gurbfxI ivclIaF 22
vfrF ivcoN nO vfrF dy afrMB ivc vriqaf hY. ieh DuMnIaF hn:
1. mlk murId qQf
cMdRhVf sohIaf kI DunI, 2.
rfie kmfl dI mOj dI vfr
3. llf bihlImf dI
vfr, 4. tMuzy
asrfjy dI vfr,
5. iskMdr ibrfhim dI
vfr, 6. hsny
mhmy dI vfr
7. mUsy dI vfr, 8.
joDy vIry dI vfr, 9.
rfxf kYlfs dyv mfldy dI vfr.
bfxI ‘afsf kI vfr’ dy isrlyK ivc ‘tMuzy asrfjY kI DunI’
vrqx dI ihdfieq hY. bfxI ‘afsf kI vfr’ mnuKf jIvn dy mnorQ aqy AudysL nfl
ilKI geI hY. gurU sfihb df mksd, iehnF vfrF rfhIN, lokF dI rucI anusfr DunIaF
vrqky, AuhnF nMU afqmk rs vwl ilafAuxf sI. smyN dy pRBfv nfl, kcIaF vfrF df rUp
aqy rs qF lokF dy mnF qoN alop ho cuwkf hY pr ieh swcIaF vfrF mnuK nMU sdIvI rs
aqy jIvn syD idMdIaF rihxgIaF.
vfrF Aupr DunIaF qy iPlmI qrjLF: sfihbF
rfhIN vfrF dy afrMB ivc vrqIaF AupRokq bfhr dIaF nO DunIaF qoN sfzy kuJ swjx,
iek hor dlIl dyxI sLurU kr idMdy hn. AuhnF df kihxf hY ik jy gurU pfiqsLfh ny
lokF dI rucI, gurbfxI vfly pfsy moVn leI, Aus smyN dIaF lokipRa DunIaF dI vrqoN
krnI Xog smJI qF ajoky smy iPlmI DunF nMU gurbfxI kIrqn smyN vrqx ivc hrj nhIN
hoxf cfhIdf. EprI njLry ieh dlIl vjLndfr mihsUs hMudI hY. smJx dI loV hY ik gurU
pfiqsLfh dy smy zrfmy, rfsF, gIq aqy kfm rs nMU AuBfrn leI ssqy mnorMjn, mihPlF
musLfihry afid vI hMudy sn. awj vfly iPlmI gIq, Aus smyN dy AuhnF hI ZMgF df bdl
hn. ies swcfeI nMU, gurbfxI dI pMgqI "gfvih rfjy rfxIaf" vfly
slok rfhIN sfihbF ny pUrI qrHF spWsLt vI kr idqf hY. aijhy bolF leI qF pfiqsLfh
ny eysy slok ivc lPLjL "bolih afl pqfl" qy ies sfry nUM "bfjfrI
bfjfr mih afie kZih bfjfr" dy srtIPIkyt hI idqy hn.
iDafn dyx dI gl hY ik eyQy qF sfihbF ny kyvl AuhnF hI vfrF
dIaF DunIaF cuwkIaF hn, ijnHF df ijLkr XoiDaF vflIaF gwlF nfl hY aqy ijnHF df
sMbMD hoCy rsF nfl nhIN. eysy qrHF gurbfxI ivclIaF vfrF df sMbMD qF mnuKf
ijLMdgI ivc hr smyN ho rhy Aus afqmXuD nfl hY ijsqoN axjfx lokfeI swcy, sdIvI
afnMdmeI hulfry qoN vFJI rih rhI hY. dyKx dI gl hY ik ieh ZMg vI kyvl vfrF ivc
hI vriqaf ijsdf afDfr hI XuD hulfrf hY. sfrI gurbfxI ivc hor ikDry ieh ZMg nhIN
vriqaf. ieh ivsLf ivsLysL iDafn mMgdf hY. iesdy Ault aj sfzy bhuqy rfgI qF sLbdF
qy rfgF nfl vI iPLlmI qrjLF lfeI iPLrdy hn. eysy ivsLy nUM hor vyrvy nfl smJx
leI eysy klm qoN gurmiq pfT nM: 73 ‘kIrqn gurbfxI df’ vDyry shfeI ho skdf
hY.
slok BI mhly pihly ky ilKy: ies
vfr ivc kul 59
slok drj hn ijvyN ik ijLkr af cuwkf hY ik iehnF ivcoN 15
slok dUjy pfiqsLfh dy hn. bfkI 44
slok mhly pihly dy hI hn. AupRokq isrlyK qoN keI swjx ies BulyKy ivc pY jFdy hn
ik ieh ivroDfBfv ikAuN? dr asl ieh ivroDfBfv nhIN, eyQoN qF ieh gwl hor vI
spwsLt ho jFdI hY ik vfrF dy mjLmUn afpxI jgHf qy iblkul afjLfd hn. vfrF nfl
sMpfdnf smy slokF dI vrqoN pMjvyN pfiqsLfh ny afp kIqI hY. eyQy hI bws nhI, cfr
hor aijhIaF vfrF vI hn ijnHF Aupr pMjvyN pfiqsLfh afp sUcnf dy rhy hn ik vfrF dy
nfl slok AuhnF ny afp joVy hn. ijvyN "isrI gfg kI vfr mhlf 4, vfr slokF
nfil"(pM:83),
"vfr mfJ kI qQf slok mhlf 1" (pM:137),
"jYqsrI m: 5, vfr slokf nfil" (pM:705)
aqy ‘‘vfr sUhI kI slokF nfil, mhlf 3"(pM:785)[
bfxI ‘afsf kI vfr’ cUMik inqfpRqI
svyr vyly gfien krn df inXm gurU nfnk pfiqsLfh ny hI afrMB kr idqf sI, eysy leI
pMjvyN pfiqsLfh sUcnf dy rhy hn ik ies vfr nfl pihly mhly dy ijhVy slok vrqy
hn, Auh ieMMn-ibMn AuhI vrqy hn jo gurU nfnk pfiqsLfh afp vriqaf krdy sn.
svfl pYdf huMdf hY ik ijhVy 15 slok
dUjy pfiqsLfh ny ies vfr ivc vrqy AuhnF bfry isrlyK ivc sUcnf ikAuN nhIN? spsLt
hY ik ieh inXm gurbfxI ivc hor vI keI QfvyN vriqaf hY; eyQy vKrI gl nhIN. (A)
Bgq kbIr jF PrId sfihb dy slokF ivc pfiqsLfh ny jdoN dyiKaf, ik iksy gwl nMU hor
spwsLt krn dI loV hY jF BgqF pfsoN gl aDUrI rih geI hY qF nfl hI m: 1, 2, 3 afid
dy slok dy idqy pr isrlyK ivc ikDry ijLkr nhIN. (a) kuJ hor vfrF ivc slok blik
keI vfrI pAuVI vI dUjy gurU srUp dI hY pr isrlyK ivc Ausdy ijLkr dI loV nhIN
smJI; ijvyN gAuVI kI vfr m:4 (pM:300)
ivc pAuVI nM: 27
qoN 31 qIk pAuVIaF pMjvyN pfiqsLfh dIaF hn. eysy qrHF mlfr kI vfr m: 1 ivc pAuVI
nM[ 28 pMjvyN
pfiqsLfh dI hY. ‘vfr mfJ kI qQf slok m: 1’ ivc kul pAuVIaF 27
hn ijnHF ivc 14 pAuVIaF nfl slok, pihly mhly dy hn pr pAuVI nM: 3,
15, 18, 22, nfl iek vI slok gurU nfnk
sfihb df hY hI nhIN. bfkI 9 pAuVIaF
nfl iek iek slok pihly pfiqsLfh df hY aqy iek iek slok dUjy gurU ivakqIaF df.
isrlyK Aucfrx vyly asLuWDI: aMq
ivc ies gwl vwl iDafn dyxf vI jLrUrI hY. sfzy bhuqy rfgI sWjx bfxI ‘afsf kI
vfr’ dy gfien dy afrMB smyN jdoN isrlyK dI sLbdfvlI vrqdy hn qF bhuqf krky ies
qrHF Aucfrx krdy suxy jFdy hn "afsf mhlf 1] vfr slokF nfil, slok BI mhly
pihly ky, ilKy tuMzy asrfjY kI DunI." jo glq hY aqy sLbd ilKy nMU ‘‘tuMzy
asrjY kI DunI’’ nfl nhIN pVHnf blik "slok BI mhly pihly ky ilKy’
pVHnf hY. vyrvf af cuwkf hY. AuNj vI ‘ilKy’ lPLjL bhu vcn hY jo bhuqy slokF
leI afieaf hY; lPLjL DunI qF kyvl iek vcn hI hY.
sLbd ‘suDu’ bfry: bfxI
‘afsf kI vfr’ dI smfpqI AupRMq sLbd ‘suDu’ afieaf hY. kIrqn aQvf pfT
smyN ies sLbd df Aucfrx nhIN krnf. sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI dI sMpfdnf smyN
BfeI gurdfs jI rfhIN ilKI jf rhI bIV nMU, pMjvyN pfqsLfh ny smy smy qy afp cYk
kIqf aqy Aus leI apxI mnjLUrI idqI ‘suDu’. Bfv ieQoN qIk bfxI cYk kIqI jf
cWwkI hY aqy ‘suDu’ (TIk) hY. ieh lPLjL, aMk nMbr qoN bfhr idqf igaf hY aqy
bfxI df aMg nhIN. eysy qrHF iek jgHf sLbd ‘suDu kIcY’ vI afieaf hY. bhuq
sfry sfzy rfgI swjx bfxI ‘afsf kI vfr’ dy pfT dI smfpqI AupRMq ies sLbd df
Aucfrx krdy vI sxny jFdy hn jo TIk nhIN. krqfrpur sfihb vflI bIV qy ieh dovyN
sLbd hfsLIey qoN bfhr hn jo ies gl dI spsLt sUcnf hn ik ieh lPLjL bfxI df ihwsf
nhI hn.
sLbd rfmrfjy bfry: vfr
dy nfl kIrqn smyN pVHy jf rhy CwikaF dI pihlI pMgqI df aMqm sLbd ‘rfmrfjy’
hY. sfjLF nfl kIrqn smyN hryk pMkqI dy aMq ivc lPLjL ‘rfm rfjy’ pVHnf, lMmy
smyN qoN, pMQ ivc pRcwlq sI. sLbd ‘rfmrfjy’ kyvl kfiv df vjLn pUrf krn leI
hY. jdoN iesnMU asIN hryk pMgqI aQvf quk dy aMq ivc pVHdy hF qF Aucfrx df vjLn
pUrf ho jFdf hY, ijs qoN kfiv rs pRfpq hMudf hY. ies sLbd df, Cwky dI pihlI
pMgqI jF pUry Cwky dy mjLmUn jF Ausdy arQF nfl Aukf sMbMD nhIN. ijvyN "hir
jugu jugu Bgq Aupfieaf, pYj rKdf afieaf rfm rfjy]" (pM:451)
jd ik pMkqI qF ‘pYj rKdf afieaf’ qIk hI sMpUrx ho cukI hY. eysy qrHF bfxI
ivc hor vI keI QfvyN ‘bilrfm jIE’, ‘rfm’ afid lPLjL kyvl kfiv dy vjLn dI
pUrqI leI hI vrqoN ivc ilaFdy gey hn.
ipCly kuJ smyN qoN ieh ivcfr lY ky ik ‘rfm rfjy’ lPjL
kyvl pihlI pMgqI nfl afieaf hY qy hryk pMgqI nfl nhIN piVHaf jfxf cfhIdf. hr
pMkqI nfl lPLjL ‘rfmrfjy’ pVHn df inXm lgBg Kqm hI hMudf jf irhf hY, jo TIk
nhIN. sfzy nfmDfrI vIr ajy qIk ‘afsf kI vfr’ dy kIrqn smyN, hr iek pMgqI nfl
sLbd ‘rfmrfjy’ df Aucfrx inXmF anusfr krdy af rhy hn. hr pMgqI nfl lPLjL ‘rfmrfjy’
pVHy ibnf jdoN kfiv df vjLn pUrf nhIN hMudf qF sfzy rfgI jn, hryk pMgqI dy aMqm
sLbd nUM do do vfrI pVHdy hn. BfeI sfihb, BfeI rxDIr isMG jI dy jQy ivc pMgqI
nMU lMmf krky vjLn pUrf krn dI koisLsL kIqI jFdI hY. qF vI asl rs nhIN bxdf,
jygVf ik ‘rfm rfjy’ sLbd dI hryk pMgqI nfl Aucfrx krky bx afAuNdf hY.
ijhVy swjx ieh soc ky ik ‘rfm rfjy’ sLbd pihlI pMgqI nfl
afieaf hY aqy bfkIaF nfl pVHnf Xog nhIN, iek qrIky afp hI, hryk pMkqI dI aMqkf
nUMu do do vfrI pVH ky punr AukqI kr rhy hMudy hn. iesdy Ault, sfzy bhuqy rfgI
swjx, bfxI ‘afsf kI vfr’ pVHn smy ‘vfihgurU vfihgurU’, jF iPr ‘qyrI
rjfey, mytxI n jfey’, ‘boly so inhfl siq sRI akfl’ afid afpxy vloN hI
bhuqyry lPjL joVI jf rhy hMudy hn. qF qy loV hY sLbd ‘rfm rfjy’ dI vrqoN df
asl mksd smJ ky, iesnUM hryk pMkqI nfl pVHn dI. hF! sfjLF qoN ibnf pfT krdy smyN
jF ‘aKMz pfT’, ‘sihj pfT’ afid smyN aijhf krnf Xog nhIN.
kuJ CwikaF sMbMDI: ijvyN
asIN drsLn krdy hF ik sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI aMdr bfxI ‘afsf kI vfr’
df mUl srUp cOvI pAuVIaF aqy 59 slok hI hY. iPr vI kIrqn smyN ies rcnf nfl hryk
pAuVI qoN pihlF iek iek Cwkf aqy ies qrHF 24
pAuVIaF nfl 24
Cwky vI pVHy jFdy hn. ieh pirpftI kdoN cwlI aqy sRI gurU gRMQ jI ivcoN ieh Cwky
ikQoN ley gey; ieh jfnxf jrUrI hY. bhuqy ivdvfnF anusfr pAuVIaF qoN pihlF,
CwikaF dy pVHn bfry pirpftI pMjvyN pfiqsLfh ny afp afrMB nhI kIqI. jykr ieh
pirpftI pMjvyN pfqsLfh ny afrMB kIqI hMudI qF pfiqsLfh iehnF CwikaF nMU vI 24
pAuVIaF nfl hI drj kr idMNdy. aMdfjLf hMudf hY ik ieh pirpftI ikDry ivcly smy
ivc hI juVI hY. AuNj vI jykr iehnF CwikaF nUM ghu nfl dyiKaf jfvy qF bfxI ‘afsf
kI vfr’ dy mUl mjLmUn nfl bhuqf krky myl vI nhIN KFdy. eysy qrHF ieh Cwky
ijQoN ley hn, sMbMDq rcnf df kyvl iek ihwsf hn; sMpUrn rcnf vI nhIN hn. ieh 24
pdy pMnf 448
rfg afsf m: 4 CMq nM: 15
qoN 20
qIk hn, kul 6
CMdF dy cfr cfr pdy hn, bfkI CMq nhIN hn.
bfxI ‘afsf kI vfr’
ÃÄ siqnfmu krqf purKu inrBAu inrvYru
akfl mUriq ajUnI sYBM gurpRsfid]
eyQoN qIk ieh sMpUrx gurbfxI ivclf mMglfcrx hY. iesnUM iswK
jgq df ‘mUlmMqr’ vI ikhf jf irhf hY Bfv sfrI gurbfxI rcnf df incoV pr ies
lPLjL nUM ‘mUlmMqr’ kihky vI bRfhmxI mMqrF-jMqrF-qMqrF ivcly pRBfv ivc lY
lYxf vI gurbfxI syD, isiKaf qy jIvn bfry aigafnqf hY. ajokIaF Cfpy vflIaF bIVF
muqfbk gurbfxI ivc ies df iesqymfl 4
srUpF ivc, kul 567 vfrI hoieaf hY. bhuqf krky kuJ bfxIaF aqy rfgF dy afrMB ivc
mMglfcrx eysy sMpUrx srUp ivc hI afieaf hY. eysy qrHF eyQy bfxI ‘afsf kI vfr’
dy afrMB ivc aqy bfxI ‘jpu’ dy afrMB ivc vI asIN rojLfnf drsLn krdy hF.
iesdy hyT idqy kul cfr srUp nMbrvfr ies qrHF hn:
sMpUrx srUp ivc [[[[[[[[[[[[[[[[[[[[ 33
vfrI
ÃÄsiqnfmu krqf purKu gurpRsfid …[[[[[[[ 8
vfrI
ÃÄ siqnfmu gurpRsfid[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[ 2
vfrI
ÃÄ siqgur pRsfid ...........................
524 vfrI aqy kul 567 vfrI
pd arQ- ÃÄ= ies
df Aucfrx ‘eyk EaMkfr’ hY. sMsikuq dy Em jF ‘Emkfr’ qoN iesdf Aucfrx
iblkul iBMn aqy arQ vI vwK hn. hyT idqy pRmfxF anusfr gurbfxI aMdr iesdf Aucfrx
keI vfrI spwsLt kr idqf igaf hY; ijvyN:
"eykm eykMkfru inrflf] amru ajonI jfiq n jflf]"
iblfvl m: 1 pM: 838
"EaMkfir bRhmf Auqpiq] EaMkfru kIaf ijin iciq]
EaMkfir sYl jug Bey] EaMkfir byd inrmey]
EaMkfir sbid AuDry] EaMkfir gurmuiK qry]"
rfmklI m: 1 dKxI EaMkfr pM: 929
cyqy rhy! iesnUM ihMdI ivc ilKx smy ‘Emkfr’ ilKxf asLuwD
hY. ihMdI ivc ilKx smyN iesnUM ‘1 EaMkfr’ hI ilKxf hovygf. ies purfqn sLbd
nUM gurU sfihb ny iblkul nvyN rUp aqy nvyN hI arQF ivc idqf hY. eysy qrHF iesdf
Aucfrx iblkul vwK hY qy gurbfxI ivc ies bfry inrnf vI idwqf hoieaf hY. ÃÄ
iBMniBMn iqMn sLbdF dy joV qoN bixaf hY. ieh iqMn awKr ies qrHF hn ‘1+EaM+kfr’
aqy nMbr vfr arQ hn:
1- akfl purKu kyvl iek hY. eyQy igxqI vflf ‘eykf’ lf ky
pfiqsLfh ny ies scfeI nUM sdf leI pRgt kr idqf hY aqy iksy vI BulyKy dI
guMjfiesL nhI rihx idqI ik sfrI rcnf df krqf kyvl ieko hI hY iBMn iBMn nhIN hn.
E M= jLwry jLwry ivc iek rs ivafpk. hfQI, gYNzy vrgy vwzy qoN
vwzy vjUd qy afkfr jF Coty qoN Coty nMgI awK nfl nf dyKy jf skx vfly jIvF ivc vI
Ausdf vjUd ieko ijhf hY; iksy ivc GWt jF dUjy ivc vWD nhIN.
(not tfeIp sYitMg dI mjbUrI kfrx iekWly E MM df shI rUp nhIN
idqf jf sikaf. iesdf asl srUp ÃÄ qoN KflI 1 htfky hI smiJaf jf skdf hY)
kfr - krqfr df aMq nhI pfieaf jf skdf.
ies qrHF ÃÄ dy smUhk arQ hn - krqf akfl purKu ieko hI hY.
sfrI rcnf ivc iek rs ivafpk hY aqy Ausdf aMq nhI pfieaf jf skdf.
gurmiq ivcfr drsLn: 1 - mnuWK
ny apxI nf smJI kfrn anykF hI rwb, Bgvfn, dyvIaF, dyvqy afid iesLt imQ rwKy sn.
ijs koloN do gux cMgy lgy, Esy nUM Bgvfn jF rwb imQ bYTf. bRhmf, ivsLnUM, mhysL,
dsLrQ suq rfm, jsoDf suq ikRsLn afid eysy hI kVI ivc Ausny anykF Bgvfn imQy hoey
sn. gurdyv ny eyQy igxqI vflf ‘iek’ lf ky spwsLt kr idqf ik iehnF sfiraF
ivco koeI vI Bgvfn, rwb jF iesLt nhIN ho skdf. akfl purKu kyvl ieko hI hY aqy
Auh jnm mrn ivc nhI afAuNdf. aY dunIaf dy loko! ijnHF nUM qusIN Bgvfn mMn rhy ho
ieh qF sfry hI Aus krqy dI rcnf df aMg qy ikrqm jF kflpink hn; iehnF ivcoN krqf
koeI vI nhIN.
eysy qrHF purfqn rcnfvF ivc Em jF E sLbd vI keI arQF ivc
vriqaf jf irhf sI. gurdyv ny iesnUM ÃÄ vflf nvF rUp dyky iewko hI AupRokq qy
invykly arQ ivc pRgt kIqf hY.
2. kfr- akfl purK df
aMq nhI pfieaf jf skdf, pRBu byaMq hY. AusdI hsqI smyN dy pRBfv qoN pry hY. Aus
Aupr bWcpx, juafnI, buZfpf jF mOq nhIN afAuNdy, Auh ibnsdf nhIN. ‘kfr’
sMsikuq df ipCyqR hY ijvyN jY-jY kfr Bfv jY hI jY. nMnfkfr nf hI nf.
DMDUkfr-hnyrf hI hnyrf. iesyqrHF ÃÄ ivc 1 aqy ‘EN (kfr)’ lf ky gurdyv ny
ieh gwl pwkI kr idwqI hY ik krqf kyvl iewko hY, srb ivafpk hY, Ausdf aMq nhIN
pfieaf jf skdf.
ijvyN kfr df mqlb lkIr huMdf hY. pfqsLfh ny ieQy iesy ipCyqr
‘kfr’ Bfv lkIr nUM nvF rUp idqf hY. ies qoN pihlF sfihq ivc ‘kfr’ leI
ieh rUp ikDry nhIN vriqaf igaf. eyQy ‘ÃÄ ‘ ivc ‘kfr’ leI ieh nvF rUp
pfiqsLfh dI afpxI dyx hY. keI swjx apxI nfsmJI kfrn iesnUM ‘1E’ ilK idMdy
hn. eysy qrHF eyQoN ieh vI spwsLt ho jFdf hY ik iesnUM ‘E-E’ krky ilKxf
asLuwD hY. iesdf srUp ‘ÃÄ ‘ hI hY, Bfv E nfl ipCyqr ‘kfr’ nUM avwsL
lfAuxf hY. ‘ÃÄ ‘ ivclI kfr (lkIr) dI bxfvt vI ies qrHF hY ik ies kfr nUM
ijMnf vI lMmf iKwc ilaf jfvy, Ausdf aMq nhI af skdf.
siqnfmu - ieh sLbd siq+nfm do sLbdF dy sumyl qoN hY. sLbd
‘siq’ sMsikuq dI ‘as’ DfqU qoN hY, ijsdf arQ hY hoNd vflf. Bfv akfl
purKu sdf hoNd vflf hY. Auh hsqI sdf iQr rihx vflI hY; kdy nfs hox vflI nhI.
eyQy ieh sLbd krqy dy sdf iQr rihx vfly ‘inrgux’ srUp df pRgtfvf hY. eysy
qrHF ‘nfmu’ dy arQ hn Ausdf nfmxf, vizafeIaF, isPLqF. ieh krqy df ‘srgux’
srUp hY Bfv sfrI rcnf jo pRBU df hI sfkfr rUp hY aqy AusdIaF vizafeIaF, isPLqF,
nfmxf hn AusdI ies rcnf ivcoN hI pRgt huMdIaF hn. aMq lPLjL ‘m’ hyT ‘ u
‘ Aus krqy df iek vcn hoxf spwsLt kr irhf hY.
ies qrHF ‘siqnfmu’ dy arQ hn ‘inrgunu afip srgunu BI
EhI’ (287) Bfv
krqf afp hI srgux hY aqy inrgux vI Auh afp hI hY. ‘srgux’ aqy ‘inrgux’
do iBMn iBMn hsqIaF nhI hn.
krqf purKu - pRBu sfrI rcnf df krqf (bxfAux vflf) hY. Aus
qoN Cuwt hor koeI nhI. ‘purKu’ dy arQ hn rcnf dy jLwry jLwry ivc ivafpk. ies
qrHF ‘krqf purKu’ do sLbdF (krqf+purKu) dy sumyl qoN hY aqy arQ hn ‘pRBU
sfry sMsfr df krqf vI hY aqy sfrI rcnf ivc mOjUd vI. ‘purKu’ sLbd gurbfxI
ivc afqmf aqy mnuK dy arQF ivc vI keI QfvyN afieaf hY .
inrBAu - ijsnUM iksy qrHF df koeI zr nhI. sMsfr df hr jIv
iek jf dUjy zr ivc hY. vwzy qoN vwzf bfdsLfh jF mhfblI XoDy nUM vIy zr hY. ikDry
Aus Aupr koeI dUjf hfvI nf ho jfvy. ieh isPLq qF kyvl ‘ÃÄ’ aMdr hI
hY ijsnUM iksy qrHF df koeI zr, sihm jF KLqrf nhIN. hor qF hor, mOq df zr hr
iksy Aupr hr smy mMzrf irhf hY; aivnfsLI qF kyvl pRBU hI hY. lPLjL ‘inrBAu’
vI do lPLjLF dI sMDI qoN hY ‘inr+BAu’.
inrvYru - ijsnUM iksy nfl vYr nhIN. dunIaf df vwzy qoN
vwzf iensfPL psMd vI XkIn nfl nhI kih skdf ik AusdI krnI ivc iksy nfl vYr df
aMsL nhI. blik afm hflq qF ieh huMdI hY ik koeI iemfndfr qoN iemfndfr jwj vI kuJ
GtnfvF ivc keI vfrI TIk gvfhIaF jF pUrI GoK pVqfl nf hox kfrn, keIaF nfl vYr
kmfAux df kfrn bx jFdf hY. keI vfrI PFsI dI sjLf dyx qoN bfad hI pqf lgdf hY ik
asl kfql qF koeI dUjf hY. kyvl krqf hI aijhI hsqI hY ijsdI krnI aMdr iksy nfl
lysL mfqr vI vYr, ivqkrf jF byiensfPLI nhI huMdI. eyQy ieh lPLjL ‘inrvYru’
vI ‘inr+vYr’u, do lPLjLF dI sMDI qoN bixaf hY.
akfl mUriq - aijhI hsqI jo smy dI hwd qoN bfhr Bfv ‘akfl’
hY. dunIaf dI hr jVH aQvf cyqMn vsqU ijsnUM asIN dyK jF CUh skdy hF, smy dy aDIn
hY. hryk jIv aQvf vsqU Aupr bcpx, jvfnI buZfpf aqy aMq hY. ieh isPLq kyvl krqy
ivc hI hY ik nf Ausdf aMq hY, nf afid aqy nf hI smy df pRBfv.
sLbd ‘akfl’, ‘mUriq’ df ivsLysLx hY. jykr ‘akfl’
vI inrBAu, inrvYru dI qrHF ÃÄ df iswDf ivsLysx huMdf qF iesdf rUp vI akfl dI
bjfey akflu hoxf sI aqy ‘l’ hyTF ‘ u ‘ dI mfqrf lwgxI sI. mUriq sLbd
iesqrI ilMg hox kfrx iesdf srUp vI iesqrI ilMg hI afieaf hY. sLbd ‘mUriq’ df
arQ hY srUp aQvf hsqI vflf. Bfv, ‘krqf’, kflpnk nhIN blik inscy hI AusdI ‘hsqI’
vI hY. iesdf srUp vI do lPLjLF dy sumyl qoN hY ‘akfl+mUriq’.
ajUnI - sMsfr dI hr vsqU iek jF dUjI KfxI (AuqpqI dy ZMg)
nfl sbMDq hY aqy jUn ivc afeI hY. kyvl krqf hI aijhI hsqI hY jo jUnI ivc nhIN
afAuNdf. eyQy vI sbd dI bxfvt ‘a+jUnI’ hI hY.
sYBM - sMsikuq dy sLbd svXMBU df pMjfbI rUp hY ‘sYBM’;
ijsdf arQ hY krqy dI hoNd, apxy afp qoN suqy iswD hY. Ausdf krqf koeI hor nhI
aqy nf hI mfqf dy grB ivc Ausdf sQfpx hI huMdf hY. eyQy sLbd dI bxfvt df bfkI
afey ivsLysLxF vflf hI inXm hY ‘sY+BM’.
gurpRsfid - gurU dI ikrpf nfl Bfv ijs ‘ÃÄ ‘ dIaF
aijhIaF isPLqF hn, Auh krqf afp hI gurU rUp hoky jIvF Aupr ikrpf krdf hY aqy qF
hI jIv nUM Aus (pRmfqmf) dI pRfpqI huMdI hY.
gurmiq ivcfr drsLn: 1[
gurbfxI rfhI BlI pRkfr smJf idwqf hY ik gurU iksy mnuK jF srIr df nF nhIN. ijhVy
lok srIr nUM gurU smJdy jF mMndy hn, Auh jIvn Br ‘sWcy aQvf sdf iQr rihx vfly
gurU’ nUM pRfpq nhIN kr skdy. gurU, akfl purKu df afpxf hI gux aqy pRgtfvf hY.
ieh Auh sLRomxI rwbI aqy krqy df afqmk igafn hY jo mnuK nUM ivkfrF qy aigafnqf
qoN mukq krdf hY aqy ies rwbI igafn qoN ibnf mnuKf jIvn kdy sPLl hI nhIN ho
skdf. gurbfxI ivc jIvn dI eysy sPLlqf df nfm ‘jIvn mukiq’ ikhf hY; Bfv jINdy
jI pRBu ivc aByd ho jfxf.
2[ ijvyN ik asIN BlI BFq dyK cuwky hF ik sMpUrx mMglfcrx ‘ÃÄ
qoN gurpRsfid’ ivckfr pfiqsLfh ny anMq guxF dy mflk, akfl purKu leI sWq ajyhy
ivsLysLx vrqy hn ijnHF coN iek vI iksy jnm lYx vfly Aupr lfgU nhIN huMdf. kyvl
akfl purKu Aupr hI lfgU huMdy hn.
3[ gurU nfnk pfiqsLfh qoN pihlF aijhy swcy sdIvI igafn df
koeI srUp mojUd nhI sI. pfiqsfh ny apfr irupflqf krky gurbfxI rfhIN ijs rwbI
sdIvI igafn nUM Aujfgr kIqf, AusnUM sfihb sRI gurU gRMQ sfihb dy srUp ivc sQfpq
vI kr idqf. BfvyN ik gurbfxI dy gurU hox vflf isDFq, pihly jfmy qoN hI dy idqf
sI aqy gurbfxI aMdr hI anykF vfrI iesnUM pRgt kr idqf igaf sI. eIsvI sMn 1708
nUM dsmysL jI ny pMj ipafiraF nUM
qfibaf KVHf krky, Aus gurbfxI KLjLfny Aupr sMpUrxqf dI mohr vI lf idqI. iesdf
arQ sI ik ieh hux gurbfxI df sMpUrx srUp hY aqy iesqoN bfd ies ivc koeI rlLf jF
vfDf Gftf nhI kIqf jf skdf; aqy ies qoN pRgt hox vflI jIvn jugq nUMM pMj
ipafiraF ny pMQ ivc smUhk qOr qy vrqfAuxf hY. gurU gRMQ sfihb jI nUM jIvn Br leI
gurU Dfrn krn df ZMg ‘pMj ipafiraF’ pfsoN ‘KMzy dI pfhul’ hY. iswK df
mqlb hI Auh mnuK hY ijsny afpxf qn, mn, Dn ‘gurU gRMQ sfihb’ jI dI iswiKaf
nUM arpx kr idqf hovy.
4[ mMglfcrx dy kul cfr srUpF ivcoN asIN dyK cuwky hF ik gurU
pfiqsLfh ny mMglfcrx (mUlmMqr) nUM BfvyN ikMnf vI sMkoc idqf pr ‘ÃÄ’ aqy
‘gurpRsfid’ dI sFJ nUM inBfieaf hY. spwsLt hoieaf ik ‘ÃÄ ‘ dI pRfpqI
‘gurU’ dI ikrpf qoN ibnf nhI ho skdI. Bfv ‘ÃÄ ‘ aqy ‘gurU’ dovyN
sbMDk hn aqy gurU, akfl purKu dy hI Aus sdIvI gux df pRgtfvf hY ijs aMdr ‘jIvn-jugiq’
vI hY aqy inBfAux leI krqy dI bKisLsL vI. cyqf rhy ik sMsfrk igafnF dI qrHF, ieh
rwbI igafn inrf purf igafn nhI, ieh igafn qF krqy df hI pRgt srUp aqy AusdI
bKLsLsL nfl vI Eq pRoq vI hY. eysy kfrn eyQy sMsfrk jF srIrk gurU vflI Aukf hI
koeI gl nhI.
arQ: ÃÄ
akflu purKu iek hY. Auh srb ivafpk hY.
Ausdf aMq nhI pfieaf jf skdf.
sLiqnfmu - krqy dI hsqI
sdf iQr rihx (siq) vflI hY. sfrI rcnf Esy df hI pRgtfvf aQvf srgux srUp (nfmu)
vI hY.
krqf purKu- Auh krn
kfrn Bfv sfrI rcnf df krqf hY, aqy sfrI rcnf ivc Auh afp hI vWs (purKu) vI irhf
hY.
inrBAu - Aus nUM mOq
smyq iksy qrHF df koeI BY nhIN.
inrvYru - Ausdy inaF
aQvf krnI aMdr lysL mfqr vI vYr, ivqkry jF Dwky df pRvysL nhI.
akfl mUriq - AusdI
hsqI smy dy pRBfv qoN pry hY. Aus aMdr bcpx, juafnI, buzfpf jF mOq nhI afAuNdy;
Auh kdy ibnsdf nhI.
ajUnI - Auh jUnF ivc
nhIN afAuNdf, jnm mrn dI ikiraf qoN Aupr hY.
sYBM - Ausdf pRkfsL
suqy-isD aqy afpxy afp qoN hY. nf hI AusnUM iksy bxfieaf aqy nf hI jnm idqf hY.
gurpRsfid - aijhy
guxF vfly ‘ÃÄ ‘ dI pRfpqI leI gurU dI ikrpf df pfqr hoxf jrUrI hY Bfv rwbI
‘jIvn jugiq’ nUM jIvn ivc Dfrn kIqy ibnf (gurbfxI gurU dI isiKaf nUM apxf
jIvn arpx kIqy ibn) ‘ÃÄ ‘ dI pRfpqI nhI ho skdI.
gurmiq ivcfr drsLn :
spWsLt hY ik koeI vI nfsqk, iswK nhIN ho skdf. iswKI jIvn df qF afrMB hI ‘ÃÄ
‘ qoN hoxf hY. koeI mnuK BfvyN ikMnf vwzf guxvfn, mhfblI, ivdvfn jF kuJ vI
hovy, Auh rWb nhIN ho skdf. pRBU kyvl EhI hY ijs dy leI mMglfcrx ivc ibafny sWqy
dy sWqy gux mOjUd hn. ijs aMdr iehnF sWqF guxF ‘coN iek vI gux Gt hY Auh akfl
purKu nhI. KUbI ieh ik iehnF sWqF ivcoN iek vI gux aijhf nhI jyhVf iksy jnm lYx
vfly qy lfgU ho skdf hovy. ies qrHF rwb jF akfl purKu kyvl EhI hY ijs aMdr hor
byaMq guxF qoN ielfvf Gto-GWt AupRokq sWqF guxF df hoxf jrUrI hY.
afsf mhlf 1] vfr slokf nfil, slok BI mhly pihly ky ilKy,
tuMzy asrfjY kI DunI ]
arQ: afsf mhlf 1 -
ieh bfxI afsf rfg ivc ilKI geI hY aqy mhly pihly Bfv pihly gurU ivakqI ‘gurU
nfnk pfiqsLfh’ dI Aucfrx kIqI hoeI hY.
mhlf sLbd df Aucfrx-
mhlf sLbd df Aucfrx mhwlf aQvf mihlf nhI krnf hY. ‘mhwl’ dy arQ vWzIaF
iemfrqF aqy ‘mihlf’ sMsikRq df sLbd hY ijsdy arQ hn iesqrI. ieh dovyN arQ
eyQy nhI Zukdy. ieh sLbd iesqrI vfck vI nhI. ies scfeI nUM smJfAux leI pMjvyN
pfiqsLfh ny sRI gurU gRMQ sfihb ivc afp hI spwsLt kr idqf hY; ijvyN ik pMnf 582
Aupr ‘vzhMs mhlf 3 mhlf qIjf’. jy kr ieh lPLjL ‘iesqrI ilMg’ huMdf qF
gurdyv ‘mihlf qIjI’ ilKdy ‘qIjf’ nhI. ies sLbd df Aucfrx mhlf hI krnf
hY, mhwlf jF mihlf nhI krnf. ies nUM hor spwsLt krn leI pMjvyN pfiqsLfh ny bfxI
ivc keI QfvyN isrlyK ivc KflI ‘mhl’ lPLjL vI vriqaf hY ijsdy spwsLt arQ hn
‘srIr’. iesdy iksy qrHF vI arQ mhwlL (iblizMg) jF iesqrI nhI hn. ieh lPLjL
gurbfxI KLjLfny ivc idqy gey 75 - 76 hor nvyN lPLjLF ivcoN iek hY jo pfiqsLfh ny
afp GVy hn; ijvyN ‘vfihgurU, gurpRsfid, jIvn mukiq, krqfpurKu afid. Aus qrHF
ieh lPLjL sfihq aMdr iblkul nvF aqy afpxy invykly arQF ivc hY. ies gwl nUM hor
spwsLt krn leI ies rcnf dy aMq ivc gurmiq pfT ‘lPLjL mhlf df sLuD Aucfrx’
vwKrf joV idqf igaf hY; pfTk Ausdf lfB lY skdy hn. AyuNj ‘afsf kI vfr’ dy
arQ dyx smyN pRo: sfihb isMG jI ny vI kfPLI pRBfvsLflI ZMg nfl ies ivsLy nUM
ilaf hY. pfTk EQoN vI lfB lY skdy hn.
eysy qrHF ‘mhlf 1’ nfl ‘DMn DMn sfihb sRI gurU nfnk
sfihb jI’ jF ‘mhlf 3’ nfl ‘DMn DMn sRI gurU amrdfs jI’ afid Aucfrnf vI
Xoog nhI. gurbfxI aMdr gurU sfihbfn ny, gurU ivakqIaF leI smUhk rUp ivc ‘nfnk’
pd hI vriqaf hY. jykr eysy qrHF inKyVn dI loV huMdI qF ‘pRxvY aMgd’ ‘khY
rfmdfs’ afid pd vI vrqy jf skdy sn. gurbfxI rfhI pfiqsLfh ny isDFq aqy bfxI
nUM Aupr ilaFdf hY, srIr nUM nhIN.
ikhVI bfxI ikhVy gurU srUp dI rcnf hY, ies gwl nUM spwsLt krn
leI ‘mhlf 1’, ‘mhlf 2’, ‘mhlf 3’ sLbdF dI vrqoN kIqI hY. iesdy nfl
afpxy vwloN ‘DMn DMn gurU nfnk sfihb jI’, ‘DMn DMn gurU arjn sfihb jI’
afid joVnf, gurbfxI inXmF aqy gurbfxI siqkfr ivruD mnmq hY. ies pfsy iDafn dyx
dI loV hY .
vfr slokf nfil -
pMjvyN pfiqsLfh ny eyQy isrlyK ivc hI spwsLt kr idwqf hY ik vfr dy nfl slok vI
gurdyv ny afp hI drj kIqy hn. iesdf vyrvf ‘muZlI jfxkfrI’ smy idwqf jf cuwkf
hY.
slok BI mhly pihly ky ilKy-
ies vfr ‘c kul 59 slok hn ijMnHF ‘coN 15 slok dUjy pfqsLfh dy hn aqy bfkI 44
mhly pihly dy hn. ies gwloN GbrfAux vflI gl nhIN ik isrlyK ‘c qF pfiqsLfh
sUcnf dy rhy hn ‘slok BI mhly pihly ky ilKy’ pr bfxI ivc 15 slok dUjy
pfiqsLfh dy vI hn. ieh inXm bfxI ivc hor vI keI QfeIN vriqaf igaf hY.
gurbfxI ivc ijwQy ikqy vI loV anusfr iksy dUjI rcnf nUM
joiVaf igaf qF bhuq vfrI isrlyK ivc iksy qrHF dI qbdIlI nhI kIqI. ijvyN kbIr qy
PrId sfihb dy slokF ivc ikqy ikqy ivcfr spwsLtqf leI jF iksy Bgq dI gwl nUM hor
spwsLt krn leI pfiqsLfh ny apxy slok vrqy aqy AuhnF nUM EQy hI m: 1, 2, 3 afid
ilK ky spwsLt kr idwqf pr isrlyK ivc qbdIlI nhIN kIqI. kuJ hor vfrF ivc, eyQoN
qIk ik keI vfrI qF pAuVI vI iksy hor gurU ivakqI dI lfeI pr isrlyK EhI irhf;
ijvyN ‘gAuVI kI vfr m: 4’ dI pAuVI 26
pr ies nfl isrlyK ivc qbdIlI nhI kIqI geI.
kul 22
vfrF ivcoN cfr vfrF aijhIaF vI hn ijnHF dy isrlyKF ivc slokF df vfrF qoN vwK
hoxf spwsLt idqf hoieaf hY ijvyN ‘isrI rfg kI vfr mhlf 4 slokF nfil’ (pM:
83), ‘vfr mfJ kI qQf slok mhlf 1’ (pM: 137) ‘jYqsrI mhlf 5 vfr slokf nfil’
(pM: 705) ‘vfr sUhI kI slokf nfil mhlf 3’ (pM:785). iPLr vI vfr afsf ivc,
ieh gwl vwKrI hY ik eywQy isrlyK ivc ‘slok BI mhly pihly ky ilKy’ idqf hY
jyhVf ik hor ikDry drj nhI. ies qoN ieh gwl vI spwsLt huMdI hY ik ‘afsf kI vfr’
dy gfien df inXm pihly pfiqsLfh qoN, ies rcnf dy nfl hI afrMB kr idwqf igaf sI.
eysy leI eyQy isrlyK ivc gurU arjn pfiqsLfh sUcnf dy rhy ik ies vfr dy nfl gurU
nfnk pfiqsLfh dy apxy smyN qoN hI pVHy jFdy ‘mhly pihly vfly’ slok EhI qy
Esy qrHF hI drj hn ijvyN ik gurU nfnk pfiqsLfh afp vriqaf krdy sn.
tuMzy asrfjY kI DunI :
arQ - ieh vfr tuMzy asrfjy dI sur aQvf qrjL (DunI) ivc gfAuxI hY.
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ ies
bfry kuJ vyrvf ‘muZlI jfxkfrI’ ivwc idwqf jf cuwkf hY. EQy AuhnF 9
vfrF df vyrvf af cuwkf hY ijnHF dy
isrlyKF ivc pfiqsLfh ny Aus smyN dIaF pRcwlq aijhIaF vwK vwK 9
DunIaF df ijLkr kIqf hY. gurdyv df insLfnf lokF nUM kwcy rsF ivwcoN kwZ ky pRBU
ipafr vfly pfsy ilafAuxf sI. sfihbF ny ies dy leI ieh invyklf ZMg vriqaf, pr
ajoky smyN ieh inXm mOjUdf iPLlmI gfixaF dIaF qrjLF Aupr lfgU nhIN huMdf. ies
bfry ijLkr vI muZlI jfxkfrI ivc idqf jf cuwkf hY. smyN dy pRBfv nfl Auh kwcIaF
vfrF qF alop ho cuwkIaF hn pr ieh swcIaF vfrF jugo jug atwl hn aqy rihxgIaF vI.
nmUny vjoN tuMzy asrfjy dI vfr dI iewk pAuVI ies pRkfr hY:
Bbikaf sLyr srdUl rfie, rx mfrU bwjy ]
sulqfn bz sUrmy, ivWc rx dy gwjy ]
Kq ilKy tuMzy asrfj nUM pfqsLfh aWgy ]
itwkf sfrMg bfp ny idqf Br lwjy .
PLiqh pfie asrfj jI sLfhI pr sjy .
2[ sfzy kuJ rfgI ies isrlyK nUM ies qrHF pVHdy hn ‘ilKy
tuMzy asrfjy dI DunI’ jo gLlq hY. ‘ilKy’ sLbd df sMbMD ‘slok BI mhly
pihly ky ilKy’ nfl hY. ilKy tuMz asrfjy kI DunI pVHn nfl isrlyK dy arQ iksy
bMny vI nhI juVdy. ies pwKo sfnUM sucyq rihx dI loV hY .
3[ ‘guriblfs pfqsLfhI CyvI’ dy afDfr qy keI swjx DunIaF
bfry ieh pRcfr krdy hn ik ieh DunIaF CyvNy pfqsLfh ny drj kIqIaF jo Koj dy afDfr
qy TIk nhI. BfeI kfnH isMG nfBf ny mhfn kosL ivc ies gwl nUM kyvl iek mnOq dws
ky iesdf KMzx kIqf hY. AuNj vI ‘guriblfs pfqsLfhI CyvIN’ KojF dy afDfr qy,
pMQ nfl iek vwzf DoKf sfbq ho cukf hY. iswtf ieh ik ieh DunIaF loV anusfr pMjvyN
pfqsLfh ny afp drj kIqIaF hn. tuMzy asrfjy dI vfr jF AusdI khfxI nfl bfxI ‘afsf
kI vfr’ aqy ies dy arQF df koeI sMbMD nhI. iesdf sMbMD kyvl vfr dy gfien smy
DunI nfl kyvl sMkyq hY, ies qoN vWD hor kuJ nhI. iPr vI Xog bxdf hY ik pfTkF aqy
pRcfrk swjxF nUM ‘tuMzy asrfjy’ dI khfxI bfry sMKyp jfxkfrI hovy.
tuMzy asrfjy dI vfrqf: asrfj
iek rfjy df puwqr sI ijs df nF sfrMg sI. afpxI pihlI pqnI dy mr jfx krky rfjf
sfrMg ny ipClI Aumry iek hor ivafh krf ilaf. nvI rfxI afpxy mqRyey puwqr asrfj
Aupr rIJ peI; pr asrfj apxy Drm qy kfiem irhf. jdoN rfxI dI koeI vI cfl, AusnUM
Drm qoN zygx ivc kfmXfb nf hoeI qF Aus ny rfjy pfs asrfj dy Ault JUTy dusLx lf
ky isLkfieq kr idqI. rfjy ny kRoD ivc af ky asrfj leI PFsI df hukm dy idqf.
rfjy df vjLIr isafxf sI. Aus ny asrfj nUM jfnoN qF nf mfiraf
pr Aus df iek hwQ kwt ky Aus nUM sLihroN bfhr iksy AujfV KUh ivc Cwz idqf. EQoN
vxjfiraF df tolf lMiGaf. AuhnF ivcoN iek vxjfry ny asrfj nUM apxy nfl lY ilaf.
vxjfry iksy hor rfjy dy sLihr ivco dI lMGy qF AuhnF ny EQy asrfj nUM iek DobI
pfs vyc idqf.
asrfj DobI dy Gr rih ky Aus dI syvf ivc afpxy idn ibqfAux
lwgf. smF pf ky Aus sLihr df rfjf sMqfn hIx mr igaf. vjLIrF ny slfh kIqI ik
svyry jo mnuwK sB qoN pihlF sLihr df drvfjLf KVkfeygf Aus nUM rfj dy idwqf
jfeygf. asrfj dy Bfg jfgy. DobI df blLd KulH igaf. blLd dI Bfl ivc asrfj svyry
hI AuT quiraf aqy drvfjf jf KVkfieaf. ies qrHF Aus dysL df rfj asrfj nUM iml
igaf .
rfjy df puwqr hox krky asrfj dy aMdr rfj pRbMD vfly sMskfr
mojUd qF sn hI; ies ny dysL dy pRbMD nUM cMgI qrHF sMBfl ilaf. smF pf ky guaFZI
dysLF ivc kfl pY igaf, pr asrfj dy dys ivc sukfl sI. dUjy dysLF dy lok ies dy
rfj ivcoN aMn dfxf muwl lYx leI afAux lg pey. eysy dOrfn ies dy ipqf df vjLIr vI
afieaf. asrfj ny vjLIr nUM pCfx ilaf. afpo ivc dovyN bVy pRym nfl imly. asrfj ny
vjLIr dI bVI syvf kIqI qy kuJ idn kol rK ky afpxy ipqf dy dysL vfsIaF leI bhuq
sfrf aMn, ibnf muwl ley, Byj idqf.
vjLIr ny vfps af ky ieh sfrf ibRqFq rfjy nUM disaf qy pRyiraf
ik apxy rfj df pRbMD vI puwqr nUM hI sONp dyvyy. EdoN qIk rfjy nUM aslIaq df pqf
lg cuwkf sI. rfjy ny asrfj nUM sdvf ky afpxf rfj vI Aus dy hvfly kr idqf.
ZfzIaF ny ieh sfrf ibrqFq vfr ivc joV ky rfjy dy drbfr ivc
gfieaf qy ienfm hfsl kIqy. qd qoN ZfzI ieh vfr gfAuNdy cly af rhy dWsy jFdy sn.
sloku mÚ 1] bilhfrI gur afpxy idAuhfVI sd vfr] ijin mfxs qy
dyvqy kIey krq n lfgI vfr]1] (462)
pd arQ: gur afpxy -
gurU sfihb df gurU, sfry sMsfr df ieko iek gurU Bfv akfl purKu df ielfhI gux ijs
qoN ibnf mnuWKf jIvn ivcoN aigafnqf df nfs aqy mnuKf jIvn dI sPLlqf hI sMBv
nhIN. idAuhfVI - idhfVI ivc, sd vfr sO vfrI. ijin - ijs (gurU) ny. mfxs qy- afm
mnuWK dy ql qoN. dyvqy - dYvI guxF vfly, afqmk guxF vfly. vfr – dyr]1]
arQ: mYN apxy (ieko
ieWk sdIvI afqmk gurU) gurU qÙoN idhfVI ivc sO vfrI sdky jFdf hF ijs gurU (ivc
aijhI smrQf hY ik) Auh (afm pDr dy) mnuwK nUM (AusdI nIvIN pDr qoN) cuwk ky dYvI
guxF df mflk bxf idMdf hY aqy aijhf krdy AusnUM Aukf dyr vI nhI lgdI]1]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ mfxs qy dyvqy kIey -
eyQy dyvqy pd df arQ ihMdU mwq vfly klpq dyvI dyvqy nhI hn. gurmiq aijhy dyvI,
dyviqaF, rfKsLF afid dIaF klpq iQAUrIaf ivc ivsLfvfs nhI rwKdI; blik ies slok
rfhI pihly pfiqsLfh sfrI dunIaF dy kyvl ieko iek aqy sWcy sdIvI afqmk (sLbd)
gurU dI smrwQf df ijLkr krdy hoey smJfAuNdy hn ik afqmk gurU eynf smrwQ hY ik
AusdI sLrn ivc jfx vfly sfDfrx mnuK vI ibnF dyr syRsLt dYvI guxF vfly DrmI mnuK
ho inbVdy hn.
2[ bilhfrI gur afpxy - ies
slok c sLbd ‘gur afpxy’ ivsLysL iDafn mMgdf hY. ijvyN ‘afpxf gurU iDafey’
ajyhy pdF rfhI gurdyv jdoN ‘gurU’ dI gl krdy hn qF Ausdf Bfv kyvl Auh ‘gurU’
huMdf hY ijsnUM pfiqsLfh ‘afpxf gurU’ ibafndy hn. Bfv akfl purKu df sdIvI
gux, ijsdI pRfpqI ibnf mnuKf jIvn nUM aigafnqf qy ivkfrF qoN Cutkfrf aqy sPLlqf
hI sMBv nhI.
sLpwsLt ho jFdf hY bfxI ivc ikDry vI vrqy gey ‘afpxf gurU’
df arQ iksy qrHF vI iksy duinafvI jF srIrk gurU nhIN. eyQy gurU iksy KfnfpUrI df
nF vI nhIN blik mUl rUp ivc sfrI mfnvqf df ieko qy sdf iQr rihx vflf ‘gurU’
hY. ies pd dI hor ivafiKaf agly slok rfhIN idqI geI hY.
mhlf 2] jy sAu cMdf Augvih sUrj cVih hjfr] eyqy cfnx hoidaF
gur ibnu Gor aMDfr]2] (463)
pd arQ: sAu - (ieWk)
sO cMdRmf, mfnsk TMzk rUpI cMdRmf. sUrj - igafn (hunr) rUpI sUrj. gur ibn u-
gurU qoN ibnf, afqmk gurU qoN ibnf. Gor aMDfr, Guwp hnyrf, aigafnqf df hnyrf.
gur - sMsfr dy sfry igafnF qoN Aupr sLRomxI igafn, afqmk igafn, mnuKf jIvn df
Auh rwbI igafn jo krqy qoN iBMn nhI aqy ijs aMdr krqy dI apxI bKsLsL qy jIvn jfc
vI sLfml hY.
arQ: jykr sO cMdRmf
vI inkl afAux aqy hjfr sUrj vI Augm pYx qF vI (mnuK dy mn aMdroN aigafnqf df
hnyrf nhIN kwitaf jf skdf aqy mnuK dy jIvn aMdr ielfhI igafn dI rosLnI ibnf Guwp
hnyrf hI bixaf rihMdf hY]2]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ sUrj qy cMdRmf bfry - ivcfrn
df ivsLf hY sMsfrk pDr qy kyvl iek sUrj dI rosLnI hI eynI vD huMdI hY ik sfry
pfsy cfnx hI cfnx ho jFdf hY. iPr keI sQfnF qy ieko sUrj dI grmI hI shfrI nhI jf
skdI qy anykF dI mOq df kfrx bx jFdI hY. qF qy mn lvo jykr ieko smyN hjLfr sUrj
Augm afAux qF AuhnF dI grmI nfl dunIaF hI sV ky suafh ho jfvygI. ies qrHF hjLfr
sUrjF dI byaMq rosLnI bfry qF kuJ kihxf hI sMBv nhI. ies dy Ault gurU sfihb qF
PLurmf rhy hn ik sO cMdRmF aqy hjLfr sUrj iekwTy imlL ky vI ies hnyry nUM nhI Do
skdy, Aus hnyry nUM kyvl gurU hI kwt skdf hY.
2[ aigafnqf df hnyrf: spWsLt
hoieaf eyQy pfiqsLfh iksy sMsfrk hnyry jF rosLnI df ijLkr nhI kr rhy blik iksy
hor hnyry - rosLnI df ijLkr kr rhy hn ijhVf ‘afpxy gur’ aQvf ‘ielfhI jF
afqmk gurU’ qoN ibnF kwtxf hI sMBv nhI. qF qy ies slok ivc gurU sfihb iksy
aijhy hnyry df ijLkr kr rhy hn aqy Auh hnyrf hY mnuKf mn aMdr Cfieaf aigafnqf df
hnyrf.
3[ sUrj qy cMdRmf iks arQ ivc?
sLRomxI aQvf afqimk igafn hI aijhf pRkfsL hY ijhVf mnuK nUM Ausdy mn ivc Cfey
aigafnqf dy hnyry ivcoN kZ skdf hY. swcy afqmk gurU qoN ibnf mn aMdro aigafnqf
df ieh hnyrf Dul hI nhI skdf. hux bfxI ivcoN hI ies bfry hor drsLn kro. bfxI ‘isD
gosLit’ aqy hor vI keI QfvyN sUrj aqy cMdRmf sLbdF nUM vfrI vfrI sMsfrk igafn
aqy mfnsk TMzk dy arQF ivc ilaf hY. eyQy vI dr asl sUrj aqy cMdRmf dy eyhI arQ
hn.
4[ aigafnqf df hnyrf kI hY?
afE, jLrf ies qoN agy ivcfrIey: mnuK BfvyN sMsfrk aqy pdfrQk pDr dy hjLfrF qrHF
dy iBMn iBMn hunrF ivc mfhr ho jfvy; iehnF hunrF bdly AusnUM sYNkVy qrHF dIaF
mfnsk TMzkF vI pRfpq ho jfx qF vI ieh sfry sMsfrk hunr aqy AuhnF qoN pRfpq mfnsk
sLFqIaF imlky vI, mnuK dy mn aMdroN aigafnqf df hnyrf kZx ivc smrwQ nhI huMdIaF.
vWzy vWzy pVHy ilKy aqy izgrIaF pRfpq lokF nUM vyK skdy hF jo eynf pVH ilK ky vI
vihmF, BrmF, jhflqF, krm kFzF, jfqF, vrxF, suwc, iBwt aqy hor anykF Pokt
ivsLvfsF ivc hI zuwby huMdy hn. ieh qF hoeI mnuK dy Dfrimk pDr dI gl.
hor lvo: iesdy nfl nfl, EhI lok keI vfrI, aKOqI Dfrimk huMdy
hoey vI keI qrHF dy aijhy aAuugxF nfl vI BrpUr huMdy hn ijvyN aDfrimk jF nfsqk.
dUjy df hwk Kohxf, julm, Dwkf, ijLafdqI, hyrf PyrIaF, TwgIaF, Dfrimk jnUMn kfrx
dUijaF dy KLUn dy ipafsy. sMsfr pDr dy vwzy vwzy skYNzl, smgilMg, kqlo gLfrq,
agvf, jurm, nsLy, smoikMg, intoksIkysLn afid mnuKI aAugxF df hI iBaMkr rUp,
AuhnF dy jIvn df aMg huMdy hn. AuhnF dIaF kIqIaF sMsfrk pVHfeIaF aqy hfsl
izgrIaF bdly iekwTy qy vwzy vwzy sMsfrk igafn (sUrj) rlky vI AuhnF dy suBf
aMdroN iehnF aAugxF df nfs nhIN kr skdy. AuhnF dy suBf dy aMdr dI kflK, jnUnIaq,
aigafnqf df hnyrf nhI kwt skdy. sfry df muK kfrn AuhnF dy mn aMdr aigafnqf df
iBaMkr Guwp hnyrf, ijs nUM afqimk igafn qoN ibnf dUr krnf qF dUjI gl, AuhnF nUM
qF AusdI soJI vI nhI huMdI.
ies qrHF jdoN qIk mnuK dy mn aMdr afqimk igafn nhIN Aupjdf,
qd qIk iehnF jhflqF qy aAuguxF qoN Cutkfrf pfAuxf qF dUr, mnuK iehnF jhflqF nUM
hI afpxf Drm-krm qy vDIaf jIvn smJ irhf huMdf hY.
5[ gurU kyvl ‘gurbfxI’: eynf
hI nhI, gurU dI loV Aupr qF BfvyN purfqn smyN qoN hI jLor idqf jf irhf hY. iPLr
vI gurU kyvl iewk KfnfpurI hI sI aqy swcy sdIvI, ajUnI gurU dI iksy nUM pihcfx
nhIN sI. ipCly slok ivc ‘afpxy gurU’ sLbd dI vrqoN krky pfqsLfh ny spwsLt kr
idqf ik sfrI mfnvqf df gurU kyvl ieko hI hY. Ausy gurU nUM pfiqsLfh ny ‘afpxf
gurU’ kihky vI ibafinaf hY. gurU sfihb ijsnUM ‘afpxf gurU’ kihky ibafndy
hn, Esy nfl AuhnF ny sfrI mfnvqf nUM vI joiVaf hY. ‘isD gosit’ ivc gurU nfnk
sfihb ny Esy hI apxy gurU dI pihcfx vI krvfeI hY. eyQy ‘afpxf gurU’ qoN iksy
qrHF vI iksy jxy-Kxy jF srIr df ‘gurU’ hoxf nhIN; blik gurU pfiqsLfh ny ‘afpxf
gurU’ kihky sMgqF nUM ijs afqimk, sdIvI qy ielfhI gurU dy lV lfieaf hY EhI
gurU ies smyN bfxI rUp awKrF ivc ‘gurU gRMQ sfihb’ jI hn. ies slok rfhIN qF
gurdyv ny Aus ‘sWcy gurU’ dI pRIBfsLf idqI hY.
6[ sMsfrk igafnF dy bdly mfnsk TMzkF: scfeI
ieh hY ik hryk igafn dy bdly mnuK nUM mfnsk sLFqI dI pRfpqI dI afs huMdI hY.
zfktr apxy ielfj nfl mrIjL nUM rfjI krdf hY qF Aus dy mn nUM TMzk Bfv sLFqI
imldI hY. ikAuNik Ausdy igafn sdkf mrIjL TIk ho igaf. dukfndfr, ivkrI ivcoN
kmfeI krky mn dI sLFqI mihsUs krdf hY ikAuNik Ausny apny hunr kfrn apxy prvfr
leI kmfeI kIqI hY. eysy qrHF smwsq sMsfrk hunrF Aupr eyhI inXm lfgU huMdf hY.
sMsfr aMdr byaMq hunr hn. sfieMMsdfn, zfktr, iksfn, ieMjInIar, vkIl, dukfndfr
Bfv hr iksy pfs vWK vWK hunr hn aqy afpo afpxy hunr bdly hr koeI vwKo vwKrI
mfnsk sLFqI pRfpq krdf hY. ies qrHF hryk hunr (sUrj) jF igafn dy bdly mfnsk
sLFqI (cMdRmf) dI AuzIk jLrUr huMdI hY BfvyN ik bdly ivc sLFqI jLrUrI nhIN.
7[ ‘gur ibnu Gor aMDfr’: iehnF
smwsq sMsfrk hunrF ivcoN iek vI hunr aijhf nhI jo sdIvI KyVf dy sky aqy mn nUM
vihmF, BrmF, iQqF, vfrF, jfq, vrx, rMg, nsl dy BydF, TwgIaF, hyrf PyrIaF, DoKy,
jLulm, ivqkry, kflpink iesLtF dy jfl, Dfrimk jnUMn aqy hor byaMq aAugxF vflI
aigafnqf ivcoN kZ ky swcy rwbI rfh qy lf sky. mnuK nUM Aucy afqimk sMskfrF vfly
afdrsLk jIvn vwl moV sky. ies dy leI ielfhI qy afqimk igafn hI aijhf sLRomxI
igafn (gurU) hY ijs aMdr ieh smrwQf hY. ies slok rfhI gurdyv ny mnuK nUM eysy
rwbI igafn dI sLrn ivc afAux leI pRyrnf kIqI hY. sMpUrx gurbfxI ivc eysy igafn
nUM ‘gurU’ kihky pRgt kIqf qy eysy dI sLrn ivc afAuxf hI ingury qoN ‘gurU’
vflf bxnf hY.
cyqy rhy! ‘siqguru myrf sdf sdf’ gurvfk anusfr ieh gurU
igafn sdf qoN aqy sdIvI hY. iPr vI ies dI Xog soJI nf hox kfrn, lMmy smyN qoN
mnuwKqf gurU dI Bfl ivc hI TohkrF KFdI qy kurfhy pYNdI afeI hY. Bgq kbIr,
nfmdyv, iqRlocn, PrId vrgy ivrly hI ies gurU nUM hfsl kr sky hn. gurU pfiqsLfh
ny apfr bKsLs krky ies swcy rwbI afqimk igafn nUM bfxI rfhIN ‘sfihb sRI gurU
gRMQ sfihb’ dy srUp ivc mnuWK mfqr dy Bly leI Aujfgr kIqf hY. eyhI kfrn hY ik
gurU nfnk pfiqsLfh ny pihly jfmy qoN hI sLKLsLI pUjf nUM Aupr nhI afAux idqf qy
bfxI igafn aDIn sMgqF kfiem kIqIaF sn. jdoN nOvyN mhly dI bfxI smyq bfxI df
KLjLfnf iqafr ho igaf qF sMn 1708
ivc dsvyN nfnk ny aYlfn kr idqf ik ‘sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI’ hI smucI
mfnvqf dy sdIvI gurU hn. bfxI ivc bfr bfr spwsLt kIqf hY ik gurbfxI dI isiKaf qy
cwly ibnf mnuKf jnm dI sMBfl sMBv nhIN. ies slok rfhIN qF ‘afqimk gurU’ dI
pRIBfsLf nUM hI spwsLt kIqf hY.
8[ ‘Augvih’ aqy
‘cVih’ bhu-vcn dIaF ikuafvF hn, iehnF dy Aucfrx smyN iek vcn dI ikuaf ijvyN
‘AugvY’ aqy ‘cVYY’ nhIN pVHnf.
9[ ivigafnk qrqIb: ajy
vI iek hor ivsLf smJxf bfkI hY aqy ieh ivsLf hor vI hYrfnkun hY. dyK cuwky hF ik
slok ivc cMd aqy sUrj dy arQ iksy vI BOiqk sUrj aqy cMdRmf dy nhI hn. jykr sUrj
aqy cMd dy arQ BOiqk hI ley jfx, ijvyN ik afm qOr qy ley jf rhy hn, qF Gor aMDfr
dy arQ vI BOiqk hnyrf hI lYxy pYxgy. qF qy ieh anhoxI gl hY ik sUrj qy cMd dy
pRkfsL nfl ajyhf BOiqk hnyrf dUr nf hovy. sWcfeI ieh hY ik jykr iksy kmry ivc
‘sfihb sRI gurU gRMQ sfihb jI’ df pRkfsL hovy qy iPr vI jdoN qIk BOiqk
rosLnI df pRbMD nf kIqf jfey, pfT krnf qF dUr, gurU sfihb dy drsLn vI nhIN ho
skdy. pr eyQy qF suafl hI ‘gur ibn Gor aMDfr’ df hY aqy ieh ‘sUrj’
rUpI mfnsk igafn jF hunr qy ‘cMd’ rUpI mfnsk TMzk, mnuKI mn Aupr Cfieaf
aigafnqf df Guwp hnyrf hI hY jo swcy rwbI igafn (gurU) qoN ibnf nhIN Cuwt skdf.
afE, ies ivsLy nUM jrf hor gihrfeI qoN leIey! pfiqsLfh ny sUrj qy cMd dy ivsLy
ivc bVI ivigafnk qrqIb vrqI hY. ijvyN hr igafn dy bdly mfnsk TMzk jrUrI nhI.
zfktr ielfj krky vI keI vfrI mrIj nUM nhIN bcf skdf; eysy qrRHF bfkI sMsfrk
igafnF Auqy vI iehI inXm lfgU huMdf hY. eysy kfrn gurdyv ny igafnF Bfv sUrjF leI
hjfr dI qy bdly ivc mfnsk TMzkF leI sO dI igxqI vrqI hY. eysy kudrqI qrqIb df
dUjf pwK iek hor vI hY. ijvyN kudrqI inXm anusfr cMdRmf kol rosLnI afpxI nhI;
sUrj qoN leI huMdI hY. Esy qrHF eyQy sMsfrk pDr qy vI iksy hunr aQvf igafn dy
bdly hI mfnsk TMzk pRfpq huMdI hY. inXm jF qrqIb EhI aqy ivigafnk hY. sUrjF dI
igxqI hjLfr qy bdly ivc AuhnF hI sUrjF qoN pYdf hox vfly igafnF dI igxqI sO.
ikMnI kmfl hY, imsfl joVn ivc vI sUrj hjLfr dwsy qF cMdRmf sO hI igxvfey hn.
mÚ 1] nfnk gurU n cyqnI min afpxY sucyq] Cuty iql bUafV ijAu
suMÖy aMdir Kyq] KyqY aMdir Cuitaf khu nfnk sAu nfh] PlIaih PulIaih bpuVy BI qn
ivic suafh]3] (463)
pd arQ: nfnk - gurU
nfnk pfiqsLfh PLurmFdy hn. gurU n cyqnI - nhIN cyqdy, gurU dI iswiKaf qy nhI
cwldy. min afpxy - mn ivc sucyq, afpxy afp nUM isafxy mMndy hn. Cuty – CutwV
pey hn, CWz idqy gey hn. iql bUafV ijAu - sVy hoey iql vFÕ ijnHF aMdr iqlF dI
bjfey rfK hI BrI geI hovy. Cuitaf- CuwtV pey hoieaF dy. sAu- (ieWk) sO. nfh -
Ksm (bhu vcn), mflk. bpuVy - ivcfry.3.
arQ: gurU nfnk
pfiqsLfh PLurmFdy hn ijhVy mnuK gurU nUM cyqy nhI krdy Bfv gurU dI isiKaf anusfr
jIvn nUM nhI clFdy aqy afpxy mn qoN bhuq isafxy huMdy hn. (AuhnF dI hflq qF) Aus
sVy hoey iqlF dy bUty vFÕ huMdI hY jo sMuÖJy (KflI) Kyq ivc (vKry hI) pey
(rihMdy) hn.
(AuhnF nUM afpxy iek mflk rfhIN iqafg dyx kfrn) aijhy iqafgy
hoey bUitaF dy (iek Ksm dI bjfey) sYNkVy Ksm bx jFdy hn .
dyKx nUM qF ieh sVy hoey iqlF vfly bUty vI (mflk rfhI sMBfly
jf cuky bUitaF vFÕ) bVy sohxy Ply-Puly hoey hI (njLr afAuNdy) hn pr asloN iehnF
dy aMdr (iqlF dI bjfey) suafh hI BrI huMdI hY (eysy leI iehnF df mflk iehnF nUM
iqafg idMdf hY)]3]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ min afpxY sucyq -
bhuqy lok jo apxy afp nUM bVf cqur aqy isafxf smJdy hn; gurU (gurbfxI) dI isiKaf
anusfr apxy jIvn nUM nhIN sMBfldy. gurU (gurbfxI) dI isiKaf anusfr nf cwlx kfrx
Auh iewk krqy mflk dy kdy vI nhIN bx skdy. aijhy lokF dI sMsfr pDr qy ieh hflq
scmuWc hI Aus rfK Bry buafV iqlLF dy bUty vflI huMdI hY, ijs leI bIj qF mflk ny
iql df pfieaf sI pr AuhnF aMdr iql dI bjfey rfK BrI geI. nqIjf hoieaf ik mflk ny
iqlF Bry bUty qF apxf ley aqy bfkI Aus suMÖy Kyq aMdr ieh buafV (ivcfry) iqlL
dy bUty ikDry ikDry KVyH njr afAuNdy hn. iewk mflk rfhIN iqafgx kfrn AuhnF dy
sYkVy Ksm ho jFdy hn. koeI AuhnF nUM bflx leI lY jFdy hn; dUjy cfrf bxf lYNdy hn
jF iPLr pYrf hyT hI ilqfV ky Kqm kr idqy jFdy hn.
gurdyv smJfAuNdy hn ik sMsfr ivc ingury mnuK vI Aus buafV
iqlL dI inaFeI, mnuKf jIvn lY ky vI krqfr dy bx nhI skdy. eysy kfrn bdly ivc
anykF ivkfr, mfnsk kmjLorIaF, jhflqF, aAugux mflk bxky AuhnF dy jIvn Aupr CfeIaF
rihMdIaF hn. aijhy mnuK swcy ipqf akfl purKu dI drgfh ivc kdy pRvfn nhI huMdy qy
amulf mnuKf jnm jLfieaf krky muV jnmF dy gyV ivc Ps jFdy hn.
2[ sAu nfh: keI
tIkfkfr sAu sLbd dy arQ shu (Ksm) qy nfh sLbd dy arQ ‘nhI’ krn dI Buwl krdy
hn. ‘sAu’ sLbd joV krky ies qoN pihly slok vfly ‘sAu’ vflf hI hY aqy arQ
vI EhI sO aQvf sYNkVf hI hY. Ksm dy arQF vfly sLbd df joV ‘shu’ huMdf hY aqy
‘nhI’ vfsqy sLbd df joV ‘nfih’ Bfv nfh dy ‘h’ nUM ishfrI huMdI hY,
mukqf nhIN huMdf. ies vfsqy nfhu (iewk vcn) Ksm aqy nfh bhuqy Ksm (bhu vcn) hY.
(vyKo gurbfxI ivafkfrx pRo[ sfihb isMG jI).
pAuVI] afpInÙY afpu sfijE afpInÙY ricE nfAu] duXI kudriq
sfjIaY kir afsxu izTo cfAu] dfqf krqf afip qUM quis dyvih krih psfAu] qUM jfxoeI
sBsY dy lYsih ijMdu kvfAu] kir
afsxu izTo cfAu]1] (463)
pd arQ:
afpInÙY - (krqy pRBU ny) afp hI. afp u- afpxy afp ƒ. sfijE-sijaf,
bxfieaf, GiVaf. nfAu
- nfmxf, vizafeIaF. duXI-dUjI afpxy qoN bfd (krqf bxfAux vflf hY aqy kudrq AusdI
bxfeI hoeI hY). sfjIaY-bxfeI hY. kir - kr ky, bxf ky. kir afsxu - Aus ivc afp
afsx lgf ky, Aus ivc afp smf ky. cfAu - qmfsLf. dfqf - (sMsfr nUM) dfqF dyx
vflf. krqf - (sMsfr nUM) bxfAux vflf, krx kfrx. quis-qRuüWT ky, pRsMn ho ky
(iksy dI aDIngI jF mjbUrI ivc nhIN). dyvih-qUµ IdMdf hYN . krih - qUµ krdf
hYN. psfAu-pRsfd, ikrpf, bKLsLsL. jfxoeI - jfxnhfrf, jfxU, (sfiraF dy) ihrdy dI
jfnx vflf. sBsY - sBnF dy, sfiraF dy. dy - dy ky. lYsih -lY lvyNgf. ijMdu kvfAu
- ijMd aqy ijMd df kvfAu (ilbfs, posLfk), srIr. dy lYsih ijMdu kvfAu-ijLMdgI
aqy ijLMdgI df kpVf (srIr) dyx ‘qy lYx vflf (vI qUM afp hI hYN)
.1.
arQ: akflpurKu ny
afp hI afpxy afp ƒ sfijaf, aqy afpxf nfmxf vI afp hI bxfieaf (Ausdy byaMq guxf
ivcoN AusdIaF byaMq isPLqF aqy vizafeIaF vI afp hI pRgt huMdIaF hn). iPr, Aus ny
kudrq rcI (aqy Aus ivc afpxf) afsx itkf ky, (kudrq ivc ivafpk ho ky, ies jgq df)
qmfsLf vI afp vyK irhf hY. Bfv (iesdy jLwry-jLwry ivc ivafpk hoky apxI sfrI rcnf
dI sMBfl vI afp hI kr irhf hY.
(hy pRBU!) qUµ afp hI (jIvF ƒ) dfqF dyx vflf aqy krx kfrx
(iehnF jIvF nUM sfjx vflf) vI qUM afp hI hYN. (qUµ afp hI qruT ky jIvF ƒ ieh
sfrIaF) dfqF idMdf qy bKLsLsLF vI krdf hYN.
hy akfl purKu! qUµ sBnF df jfnxhfr hYN. ieh ijMd aqy ijMd df
kpVf (srIr) dy ky (qUµ afp hI) vfps vI lY lYNdf hY (Bfv, qUµ afp hI srIr aqy
ies srIr aMdr ijMdgI idMdf hYN qy muV AusnUM vfps vI lY lYNdf hYN).
(hy krqy!) qUµ (kudrq ivc) afsx lf ky (apxy ies) qmfsLy nUM
vyK vI irhf hYN Bfv iesqoN awz ikqy apxI vKrI purI jF ngrI vsf ky nhI bYTf
hoieaf]1]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[
afpInÙY ricE nfAu - ijvyN
qsvIr bxfAux vfly dI vizafeI jF sLoBf, AusdI bxfeI hoeI qsvIr ivcoN afpxy afp
AuGVdI hY, eysy qrHF krqy dIaF byaMq isPLqF, vizafeIaF AusdI byaMq rcnf ivcoN
afp muhfry pRgt huMdIaF hn. iesdy leI AusnUM iksy pRcfr ZMgF dI loV nhI, ijvy ik
hryk vsqU nUM bxfAux qoN sMsfr pDr qy iesdI loV huMdI hY.
2[ ipCokV ivc pOrfxk kQf: pOrfxk
kQfvF anusfr ies sMsfr dI rcnf bfry anykF khfxIaF ivcoN iek ieh vI pRcwlq hY ik
sB qoN pihlF kyvl iek mfeI (dyvI mfqf) sI. mfeI afpxy ies iekwlypx qoN Audfs ho
geI. iPr iek smy ies AudfsI ivc mfqf ny apxIaF hwQ dIaF qlIaF nUM msilaf. ies
qrHF mslx nfl AusdI qlI qy Cflf ho igaf. Cfly dy Pyhx qy Aus ivcoN iek mnuK ny
jnm ilaf. rOxk vDfAux dI lflsf ivc Ausny Aus mnuK nfl afpxI sLfdI df pRsqfv
rwiKaf. jvfb ivc Aus rfhIN mnfh krn qy, avwigaf dy dosL ivc, mfqf ny Aus nv jnmy
mnuK nUM pwQr dI jUnI ivc pf idqf. ies qrHF eyhI ikiraf iqMn vfrI kIqI geI. qIjI
vfr pYdf hoey mnuK (isLv jI) ny mfqf qoN do vr mMg ley.
pihlf - pwQr dI jUnI ivc pfey jf cuwky Ausdy do BfeIaF
nUM vfps mnuK jUnI ivc ilaFdf jfvy. dUjf - aY mfqf! qUM hQylI vfly Ausy
pRkrx nfl iek iesqrI nUM jnm dy ky, sfzy iqMnF ivwcoN iksy iewk nfl AusdI sLfdI
krvf dy. ies qrHF rOxk vDfAux vflI qUM afpxI kfmnf dI pUrqI vI kr lY. mfqf ny
isLvjI dIaF donF glF nUM prvfn kr ilaf. ies qrHF mfeI dI qlIaF vflI vrxq ijs
ikiraf qoN ijnHF ny jnm ilaf, vfrI vfrI ieh sn - bRhmf, ivsLnUM qy mhysL. mfeI
vwloN iqMnF nUM vwK vwK ijMmyvfrIaF sONpIaF geIaF. bRhmf nMU sMsfr AuqpqI vflI,
ivsLnUM nUM pflxf dI aqy isLvjI nMU sMGfr dI. ies BFq iqMny hI apxIaF vwK vwK
purIaF bRhmf - bRhmpurI, ivsLnUM - ivsLnpurI aqy isLvjI - isLvpurI ivc invfs
krdf disaf hY aqy iqMny hI mfeI (mfqf) dy aDIn afpxIaF izAUtIaF inBf rhy hn,
afjLfd nhI hn.
3[ pAuVI dy arQ bnfm pOrfxk vfrqf: hux
eysy pRkrx dy drsLn krdy hF ies pAuVI ivcoN. pfiqsLfh ies pAuVI rfhIN, ‘afsf
kI vfr’ dy afrMB ivc hI lokfeI nMU Aus khfxI vfly Pokt ivsLvfsF ivwcoN sucyq
krdy hoey krqf purKu dI pCfx krvfAuNdy hn. ipCokV ivc ies pAuVI rfhIN gurdyv Aus
pRcwlq khfxI df iewk iewk pwK KMzx krdy hoey, nfl nfl swcfeI nUM pRgt krdy hn.
1 [ akfl
purKu dI afpxI hoNd aqy pRkfsL Ausdy afpxy afp qoN hY. khfxI anusfr, jykr mMn
ilaf jfvy ik sMsfr dI AuqpqI iksy srIrDfrI mfeI qoN hY, qF Aus mfeI nUM jnm dyx
vflf vI lBxf pvygf. ies leI spwsLt hoieaf ik sMsfr dI rcxhfr koeI srIrDfrI mfeI
(mfqf) afid nhI ho skdI.
2 [
pRcwlq khfxI dy Ault bRhmf, ivsLnU, mhysL dI qrHF, akfl purKu afpxI koeI vKrI
purI jF scKMz vsf ky nhI bYTf hoieaf. Auh qF rcnf dy jLwry jLwry ivc ivafpk ho
ky bVy cfAu (KusLI) nfl afpxy bxfey hoey ies jgq qmfsLy nUM vyK vI irhf aqy
iesdI sMBfl vI afp hI kr irhf hY.
3 [
jIvF nUM dfqF dyx vflf, ijMdgI aqy ijLMdgI df kwpVf Bfv srIr dyx aqy iPr vfps
lYx vflf vI Auh afp hI hY. Bfv mfrn, ijvflx aqy jIvF dI pflxf krn vflf pRBU afp
hI hY. khfxI anusfr eyQy iksy bRhmf, ivsLnUM jF isLvjI afid vflI koeI gwl hY hI
nhIN qF iPLr AuhnF dy vwK vwK izpfrtmYNt kfhdy?
4 [ pRBU qruWT ky Bfv
apxI KusLI nfl jIvF nUM byaMq dfqF dyx dI ikupflqf kr irhf hY. Auh iksy dy aDIn
ho ky ieh sfrf kfrj nhI kr irhf. jdik bRhmf, ivsLnUM, mhysL bfry ikhf jFdf hY ik
Auh iksy mfeI dy aDIn kMm kr rhy hn aqy ies qrHF jdoN Auh afjLfd hI nhIN hn qF
Auh ieh kMm KusLI nfl ikvyN krngy?
ies qrHF gurU pfiqsLfh ny icrF qoN idqy gey ies BulyKy nUM
mnuKI mn ivcoN Kqm kIqf aqy akwt scfeI nUM sMsfr sfhmxy pRgt kIqf hY. bfxI 'jpu'
pAuVI nM: 30
"eykf mfeI jugiq ivafeI iqin cyly prvfxu" ivc vI gurdyv ny eysy
rwbI sWc nUM bVy vyrvy nfl sMsfr sfhmxy pRgt kIqf hY. Aus vyrvy gurmiq pfT nM:
45 pAuVI ‘eykf mfeI’ bfry gurmiq pRsfr ihq vMzx leI sYNtr pfsoN pRfpq hY jI.
pAuVIaF aqy slokF dI afpsI sFJ bfry sUcnf: ijvyN ik muZlI
jfxkfrI smy BlI BFqI spwsLt kIqf igaf sI ik pMcm pfiqsLfh ny slokF nUM vfrF
ivckfr afp aMkq kIqf hY. eysy qrHF pAuVI rfhIN pRgt kIqy arQF muqfbk, pAuVI dy
nfl nfl aijhy slokF nUM hI aMkq kIqf hY jo pAuVI ivc pRgt kIqy arQ BfvF jF
gurmiq isDFqF dI ivafiKaf qy pRoVHqf krdy jF Aus nfl ZukvyN hn. BfvyN ik gurdyv
ny slokF dy aMkq krn dOrfn ies gwl nUM koeI krVf inXm nhI bxfieaf, pr vDyry krky
iehI inXm cl irhf hY. asIN pAuVI vfr ies pwKoN ivcfr krn df vI Xqn krFgy. eyQy
Esy df afrMB hY.
pAuVI aqy slokF dI afpsI sFJ: pAuVI
nMbr 1 aMdr ijs swcy pRBU dI soJI krvfeI geI hY. sMbMDq slokF ivc Aus krqy dy
imlfp df sfDn, smrwQ aqy afqimk swcy sdIvI gurU dI pRIBfsLf vI spwsLt kIqI geI
hY. eynf hI nhI, ijhVf mnuK afphudrf hoky cwldf hY aijhy ingury mnuK dI hflq nUM
vI ‘buafV iqlL’ vflI imsfl dyky vI ibafinaf hY. ies qrIky mnuK nUM pKMzI aqy
KfnfpUrI krn vfly zMmI gurUaF vloN sucyq krky jIv nUM pRBU imlfvy swcy gurU dI
pCfx vI krvfeI hY.
sloku mÚ 1] scy qyry
KMz scy bRhmMz] scy qyry loa scy afkfr] scy qyry krxy srb bIcfr] scf qyrf amru
scf dIbfxu] scf qyrf hukmu scf Purmfxu] scf qyrf krmu scf nIsfxu] scy quDu afKih
lK kroiV] scY siB qfix scY siB joir] scI qyrI isPiq scI sflfh] scI qyrI kudriq
scy pfiqsfh] nfnk scu iDafiein scu] jo mir jMmy su kcu inkcu]1] (463)
not: krqy akfl purK
ny ies byaMq rcnf ivc iek ieh inXm vI isrijaf hY ik rcnf dy hr iek sUKm qoN sUKm
aqy vwzy qoN vwzy aMg dI jo vI sLkl GVI hY, AusdI sLkl ipCy Aus jVH aqy cyqn df
iek ivsLysL suBf aqy gux-doK vI GVy hn. pRBU dI sfrI rcnf, eysy Kyz ivc bJI hoeI
cwl rhI hY aqy eysy kfrn gurdyv ny ies sfry nUM ‘swcI’ jF ‘scy’ kihky hI
afiKaf hY.
" nfnk scu iDafiein scu] jo
mir jMmy su kcu inkc]u" anusfr iPLr
eysy hI slok dy aMq ivc pfiqsLfh PLYslf idMdy hn ik eysy byaMq rcnf df iek
ivsLysL aMg Bfv mnuK vI hY. ies qrHF mnuKF ivcoN jyhVy afp hudry hoky ies Kyz
ivcoN bfhr rihky cwldy hn Auh iPLr qoN jnm-mrn dy gyV ivc pY jFdy hn aqy mnuKF
ivcoN hI bfkI sfrI rcnf dI qrHF ijhVy hukmI rihky jIvdy hn, kyvl AuhI swcy
kihlvfAux dy hwkdfr huMdy hn aqy afpxy asly, sdf iQr rihx vfly (scy) ivc hI smf
jFdy hn. muV jnm-mrx dy gyV ivc nhI pYNdy. KUbI ieh
ik ies byaMq rcnf ivco ieh aMqm aqy dohrI gwl mnuKF Aupr hI lfgU huMdI hY iksy
vI dUjI sLRyxI Aupr nhIN. ies leI ieh gwl khI vI mnuKF leI hI hY.
pd arQ: scy - ieh sB
swcy hn. ieh sB ies leI swcy hn ikAuNik ieh qyry swcy hukm ivc bJy hoey hn. akfl
purKu ny iehnF dI jo sLkl GVI hY ieh Esy hI sLkl nUM pRgt kr rhy hn aqy swcy
pRBU ny ijhVf AuhnF nUM suBf bKisLaf, Esy hI suBf nUM vI pRgt kr rhy hn. eyhI
kfrn hY ik AuhnF nUM dyKky AuhnF aMdroN sWcy pRBu dy hI drsLn huMdy hn. KMz -
tWukVy, ihWsy, isRsLtI dy sfry ihwsy, bRfhmx mwq anusfr igxqI ivc ipRQvI dy nO
KMz dsy hn. gurmiq iehnF igxqIaF-imxqIaF nUM pRvfn nhI krdI. bRhmMz -isRsLtI,
jgq, sfrI rcnf. loa - (ieslfm mWq anusfr cOdF lok, swq DrqI qoN Aupr aqy swq
hyTF. swqvyN afkfsL qy alfh qflf df invfs hY. bRhmx mwq anusfr surg, pfqfl qy
mfq (imRqU) lok Bfv iqMn lok hn. gurmiq nf hI cOdF qy nf hI iqMn lokF vflI gwl
nUM pRvfn krdI hY. gurmiq anusfr qF ieh byaMq lokF
vflf amuWk islslf, iksy igxqI df muhqfj
nhI; byaMq aqy sMpUrx rcnf. afkfr-srUp, byaMq sLklF aqy byaMq rMgF dy jIa, jMq,
pdfrQ; byaMq pRkfr dI rcnf.
krxy - kMm, jgq rcnf vflI qyrI bxfeI hoeI Kyz. srb bIcfr -
qyrI krnI bfry anMq ivcfrF. amru - hukmu, pfiqsLfhI, jgq Aupr vrq rhI qyry hukm
vflI Kyz. dIbfxu - dIvfn, kcihrI, drbfr, ies ivc nflo nfl cl irhf AuhnF dy
inptfry qy Kfqmy vflf islislf. nIsfxu - insLfn, jlvf, jLhUr, AuhnF ivcoN qyrI
hoMd df pRgtfvf. krmu - bKLsLsL. scy - Auh sWcy hn, sdf iQr hn (qyry hukmu dI
Kyz nfl bJy hoey afpxy srUp qy suBf donF pwKoN scy hn. scY-swcy dy (ivc). qfix -
qfx ivc. scY joir-sWcy dy jor ivc. kudriq-rcnf. scy pfqsfh-hy sWcy pfqsLfh. mir
- mr ky. mir jMmy-mr ky jMmdy hn, jnm-mrn dy gyV ivc pey rihMdy hn. su - Auh
jIv. kcu inkcu - iblkul kwcy hn, (mnuKf jnm lYky vI) afvfgAux ivc Psy rih jFdy
hn]1]
arQ -
hy sWcy pfiqsLfh! qyry (pYdf kIqy) KMz qy bRihmMz swcy hn Bfv ijhVI qUM iehnF dI
GfVq jF sLkl GVI aqy ijhVf suBf qUM iehnF nUM bKisLaf Esy ivc KlOqy hn. qyrf
(isrijaf hoieaf) byaMq lokF vflf ieh islislf aqy iehnF byaMq lokF ivc (axigxq)
sLklF rMgF vflf islislf qyry hukm ivc sdf swcf aqy iQr hY. qyrI sfrI Kyz (krxI)
qy Aus bfry sfrIaF ivcfrF vI swcIaF hn (ikAuNik Auh sB qyrI bxfeI hoeI byaMq
rcnf ivcoN hI pRgt huMdIaF hn). hy pfiqsLfh! qyrI pfiqsLfhI qy qyrf drbfr atwl
hn, qyrf hukm qy qyrf (sLfhI) PLurmfn BI atwl hY; Bfv ieh sB kuJ qyry hukm ivc
hI bwJf hoieaf hY. qyrI bKLsLsL sdf iQr hY qy eyhI qyrf insLfn vI hY (qyrIaF
byaMq bKLsLsLF dfqF ivcoN qyrI hoNd afp muhfry jLfhr huMdI hY; ieh byaMq pdfrQ
aqy dfqF jo qUµ jIaF ƒ dy irhf hYN, ieh islslf sdf leI kfiem hY) scf hY. lWKF,
kroVF jIv vI qYƒ hI ismr rhy hn Bfv qyry bKsLy sLkl qy suBf vflI Kyz ivc rihky
qyrI hI lIlHf aqy qyry hukm dI Kyz nUM hI pRgt kr rhy hn ies leI ieh vI sWcy hn.
pr ieh sB sdf iQr rihx vfly Aus swcy akfl purKu dI bKsLI hoeI qfkq (soJI, pRyrnf
qy smrQf) kfrn hI kr rhy hn. hy sWcy pfiqsLfh! qyrI byaMq rcnf ivco afp muhfry
pRgt ho rhI qyrI byaMq isPLiq-sflfh vI swcI hY. qyrI byaMq sUqrbD rcnf (kudrq)
ivcoN hI qyrf hYrfn kr dyx vflf asIm pRbMD (ivsmfd ivc lY afAuMdf) hY. gurU nfnk
pfiqsLfh (slok dy aMq ivc) PLurmFdy hn, ijhVy (mnuK) sdf iQr rihx vfly pRBU
(scu) dI bKsLI sLkl qy suBf vfly hukm dy inXm ivc rihky cldy hn, suBf qy srUp
ivc Esy qrHF kfiem rihMdy hn, ijvyN ik bfkI sfrI rcnf. (iDafiein scu) Auh scy hn
aqy ijhVy mnuWK (afp huWdry hoky srUp ‘qy suBf donF jF iek nUM ivgfV idMdy hn
Auh kwcy rih jFdy hn aqy iPLr qoN jnm-mrn dy gyV ivc Psy rihMdy hn]1]
gurmiq ivcfr drsLn: 1["nfnk scu iDafiein scu" -
keI mwqF vfly iKafl krdy hn ik jgq kyvl
Brm rUp hY. pfqsLfh ny akfl purKu dI ies byaMq rcnf aqy krnI vfsqy ‘scyy' aQvf
swc sLbd dI vrqoN krky spwsLt kIqf hY ik anykF KMzF bRhmMzF ivwc PYlI AusdI
byaMq rcnf, ijs ivwc prbq, phfV, ndIaF, jIv-jMqU, pODy, bnspqI, Kixj, swwcf ies
leI hY ikAuNik krqy ny jo iksy df rUp GiVaf, Auh apxy rUp ivc qy jo suBf GiVaf
Auh EnI dyr qy Esy qrHf kfiem hY ijvyN ik iesdy rcxhfry ny iesnUM ricaf hY.
drasl pRBu dI iesy hukm vflI Kyz Aupr ieh sfrf psfrf itikaf hoieaf hY aqy kyvl
idKfvf nhI. gurU nfnk sfihb pwkf krdy hn ik KMzF bRhmMzF vflf ieh islislf Brm
rUp nhI. hsqI vfly rwb df swcf qy hsqI vflf pRgtfvf hY. blik soJI vfly mnuWKF
nUM qF AusdI ies bnfvt ivcoN krqfr dy hI pRqwK drsLn vI huMdy hn.
2["jo mir jMmy su kcu inkcu" -
byaMq rcnf dI inafeIN ijhVy mnuWK krqy dy
hukm ivc iQr rihky jIvn nUM bqIq krdy hn. jo Ausny rUp bKisLaf hY Aus rUp ivc
kfiem hn aqy (sfDsMgq dI sFJ qy gurbfxI isiKaf rfhIN jIvn dI sMBfl krky) jIvn
aMdr ielfhI guxF df vfsf krdy hn. aijhy mnuK vI sMpUrn rcnf dI inafeIN pRBU df
rUp ho inwbVdy hn. ajyhy mnuK ivkfrF qoN mukq, jINdy jI jIvn-mukiq avsQf nUM
pRfpq kr lYNdy hn. srIr iqafgx AupRMq krqfr ivc aByd ho jFdy hn. jnm-mrn dy gyV
ivc nhIN pYNdy. ies dy Ault ijhVy aigafnqf vWs pRBU bKsLy srUp dI kWt-vWZ krdy,
jogI sMinafsI, bYrfgI, sfDU, sMq, nFgy, monI afid dy ByK krky ivcrdy hn. ielfhI
guxF qoN dUr, kfdr qoN twuty rihky, apxy suBf aMdr anykF aAugux Br lYdy hn. ies
qrHF bfhroN srUp krky qy aMdro suBf krky rwbI guxF dy vfrs nhI bxdy. nqIjf ieh
ik pRBU bKLsLy srUp-suBf dovyN jF donF 'coN iek jLrUr ivgfV ky jINdy hn, mnuWKf
jnm lYky vI kWcy dy kWcy hoky muV jnmF dy gyV ivc Ps jFdy hn.
3[ Btkxf iqRsLnf jF mn dI sLFqI? isWtf
ieh ik krqy dI byaMq rcnf krqy dy hI atwl hukm ivc bJI hoeI hY. gurdyv Aus leI
lPLjL ‘scy’ vrq ky qy imsfl dy ky smJfAuNdy hn ik ijvyN sfrI rcnf pRBU dI
rjLf qy hukm ivc bJI hoeI hY, eysy kfrn sWcI aqy pUrn itkf ivc hY. eysy qrHF
ijhVy mnuK pRBU dI rjLf ivc afpxI sMBfl krdy hn, AuhnF df jIvn vI itkf ivc qy
mfnsk sLFqI vflf bx jFdf hY. bfkI mfns jnm lYky vI Btkxf, iqRsLnf, ivkfrF dI
BwTI ivc sVdy amulf jnm brbfd krky muV jnm-mrx dy gyV ivc pY jFdy hn.
4[ mnuWKf jIvn dy do pWK: ies
slok rfhI pfiqsLfh ny mnuWKf jnm dy do pwKF nUM AuGfiVaf hY. mnuK jykr, mnuKf
jnm lY ky krqy df hI rUp ho inwbVdf hY; gurU (gurbfxI) dI isiKaf aqy sfDsMgq dI
sFJ nfl apxy jIvn ivcoN pRBU vfly guxF nUM Dfrx krky aAugxF df nfs krdf hY qF
jINdy jI Esy ivc aByd ho jFdf hY. dUjy Auh, jo mnuKf jnm lY ky vI ies jnm dI
amulqf dI pCfx nhIN krdy aqy hAumY, moh, mfieaf, aigafnqf, ivkfrF ivc zuWby
rihky ies amuly jnm nUM vI jLfieaf krky muV jnmF dy gyV ivc Ps jFdy hn. eyhI hn
mnuKf jIvn dy do pK PLurmfn hY "nfnk scu
iDafiein scu] jo mir jMmY su kcu inkc]u.
5[ igxqIaF imxqIaF vflf BulyKf: bRfhmx
mWq anusfr sfrI ipRQvI nO KMzF ivc vMzI hoeI hY aqy kul lokF dI igxqI iqMn dwsI
geI hY afkfsL, pfqfl aqy imRqU (mfq) lok. muslmfnI ivsLvfsF anusfr swq afkfsL
aqy swq hI pfqfl hn, ies qrHF kul 14
lok hn. sWqvyN afkfsL Aupr alfh df
invfs hY. gurU sfihbF ny iehnF sfrIaF igxqIaF-imxqIaF nMU Pokt aqy aigafnqf
dwisaf hY. pRBU byaMq hY aqy AusdI rcnf df kRm vI byaMq hY. iesdy nfl hI pRBu
sfrI rcnf dy jLwry-jLwry ivc afp vI iek rs mOjUd hY. AusnUM AusdI ies rcnf ivcoN
jF iPr apxy aMdroN pihcfnx dI soJI cfhIdI hY jo gurbfxI igafn aqy sfD sMgq qoN
ibnf sMBv nhI.
mÚ 1] vzI vizafeI jf vzf nfAu]
vzI vizafeI jf scu inafAu] vzI vizafeI jf inhcl QfAu] vzI vizafeI jfxY aflfAu]
vzI vizafeI buJY siB BfAu] vzI vizafeI jf puiC n dfiq] vzI vizafeI jf afpy afip]
nfnk kfr n kQnI jfie] kIqf krxf srb rjfie]2] (463)
pd arQ: jf - ijs
(pRBU) df, Aus pRBU df. nfAu- vizafeIaF, js. inhcl - acwl, nf cwlx vflf, jo
clfiemfn nhIN, aibnfsI. aflfAu - alfp, jIvF dIaF iBMn-iBMn bolIaF, jIvF dy
aflfp, jo kuJ jIv boldy hn, jIvF dIaF ardfsF. BfAu - jo kuJ vI AuhnF dy mn ivc
hY, vlvly, qrMgF, aMdr dI soc. puiC n - iksy ƒ puWC ky nhI. afpy afip - afp hI
afp hY, suqMqr hY, iksy dy aDIn nhIN. kfr - Aus dI rcI hoeI sMsfr rcnf vflI ieh
Kyz. kQnI jfie - ibafn nhI kIqI jf skdI. kIqf krxf - Aus dI rcI hoeI isRsLtI aqy
jo kuJ vI Auh kr irhf hY. srb rjfie - rWb dy hukm ivc]2]
arQ: Aus pRBU dIaF
isPLqF byaMq aqy ibafn qoN bhuq Aupr hn. pRBU df vWzf gux ieh vI hY ik Aus df
iensfPL sWcf aqy atwl hY. Aus dI ieh vWzI isPLq vI hY ik Aus df afsx azol hY Bfv
(Auh aqy) Ausdf afsx kdy nfs nhIM huMdf. pRBU dI iek hor vWzI vizafeI hY ik Auh
sfry jIvF dIaF bolIaF ƒ vI jfxdf hY aqy sfiraF dy idlF dy aMdr dI vI buJdf hY.
rWb jI dI ieh vI vWzI isPLq hY ik iksy dI slfh lY ky (jIvF
ƒ) dfqF nhIN dy irhf (Auh apxy afp byaMq dfqF bKsLdf hY ikAuNik) Aus vrgf hor
koeI hY hI nhIN aqy Auh apxy afp ivc suqMqr hY.
gurU nfnk pfiqsLfh PLurmFdy hn: rWb dI kudrq ibafn qoN bfhr
hY aqy sfrI rcnf Ausny apxy hukm ivc hI rcI hY aqy iesnUM apxy kMtrol ivc hI clf
vI irhf hY]2]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[
nfnk kfr n kQnI jfie - akfl purKu bfry
soJI nf hox kfrn, mnuK ny afpxy mn qoN keI rWb, Bgvfn, dyvIaF-dyvqy, iesLt qy
pIr-pYgMbr-aAulIaf imQ rKyy hn. rfm, ikusLn, ivsLnUM, isLvjI afid nUM vI Bgvfn
imQ lYxf eysy hI aigafnqf df isWtf hY. gurU sfihb ies slok rfhI krqy dy byaMq
guxF ivcoN kuJ aijhIaF isPLqF df vrnx krdy hn ijhVIaF iksy vI vWzy qoN vWzy aqy
mMny jFdy jF imQy gey BgvfnF ivc vI nhIN ho skdIaF.
ies qrHF gurdyv aigafnqf ivc Btk rhy mnuK dy mn nUM AucyrI
avwsQf ivc ilaf ky Aus scfeI nfl joV rhy hn ijQoN Aus nUM apxI aigafnqf bfry
soJI ho sky.
mhlf 2] iehu jgu scY kI hY koTVI scy kf ivic vfsu] ieknÙf
hukim smfie ley ieknÙf hukmy kry ivxfsu] ieknÙf BfxY kiZ ley ieknÙf mfieaf
ivic invfsu] eyv iB afiK n jfpeI ij iksY afxy rfis] nfnk gurmuiK jfxIaY jf kAu
afip kry prgfsu]3] (463)
pd arQ: scY kI hY
koTVI - sdf kfiem rihx vfly rWb df invfs sQfn, rihx dI QF. ieknÙf - keI jIvF
ƒ. hukim - afpxy hukm ivc hI. smfie ley - apxy afp ivc smf lYNdf hY, iek imWk
kr lYNdf hY, apxy vrgf bxf dyNdf hY. BfxY-afpxI rjLf anusfr. kiZ ley-(mfieaf dy
moh qy ivkfrF ivcoN) kWZ lYNdf hY. eyv iB-eys qrHF vI, ieh gWl vI. afiK n jfpeI
- afKI nhI jf skdI. ij - ik. iksY- iks ƒ. afxY rfis - rfs afAuNdf hY, isWDy
rfhy pfAuNdf hY, iks df byVf pfr kr idMdf hY. gurmuiK - gurU dI rfhIN, gurU dI
isiKaf qy cwl ky. jfxIaY - smJ afAuNdI hY. jf kAu - ijs mnuWK nUM. afip kry
prgfs-afp soJI bKsLdf hY]3]
arQ - ieh
sMsfr, pRBU dy rihx dI QF hY, pRBU ies ivc afp vws irhf hY. keI jIvF ƒ afpxy
hukm anusfr (ies sMsfr-sfgr ivcoN bcf ky) afpxy crnF nfl joV lYNdf hY aqy keI
jIvF ƒ afpxy hukm anusfr hI (aigafnqf, ivkfrF, jIvn dy Aulty mfrg) ivc zob
idMdf hY. afpxI rjLf anusfr hI keI jIvF ƒ mfieaf dy moh ivcoN kWZ lYNdf hY aqy
keIaF ƒ eysy ivc PsfeI rwKdf hY.
ieh gWl vI nhI khI jf skdI ik krqf akfl purKu iks dy jIvn df
byVf pfr krdf hY. gurU nfnk pfiqsLfh PLurmFdy hn ik ijs mnuWK nUM soJI bKLsLdf
hY, Aus ƒ gurU (gurbfxI) dI isiKaf rfhIN (ies sWcfeI) dI smJ pY jFdI hY]3]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ iehu jgu scY kI hY koTVI scy kf ivic
vfsu - gurbfxI
df PLYslf hY, akfl purKu afpxf koeI vWKrf invfs sQfn vsf ky ikDry vWK nhI bYTf
hoieaf ijvyN keIaF ny bRhmpurI, ivsLnpurI, isLvpurI, sWqvF afsmfn afid imQy hn.
hor qF hor aj keI BuWlV isWK vI krqy leI iksy ‘sWcKMz’ nUM imQ ky bYTy hoey
hn, jo mUloN hI gLlq hY.
krqf afpxI rcnf dy jLwry jLwry ivc aqy hryk ihrdy ivc vs irhf
hY. kuJ jIv qF Aus dy hukm dI Kyz nUM jfx krky mnuWKf jnm dy mksd nUM pCfx lYNdy
hn. ies qrHF Auh AusdI bKsLs nUM hfsl krky jIvn sPl kr lYNdy hn. bhuqy ies pWKoN
avysly rihx krky mnmwqF, hUVmwqF, durmwqF, aigafnqf aqy hAumY ivkfrF ivc hI jIvn
nUM bqIq krky jLfieaf kr idMdy hn.
2[ ieknÙf BfxY kiZ ley ieknÙf[[[ - pfiqsLfh
PurmfNdy hn ijhVy jIv mnuWKf jnm dy mnorQ nUM nhI pCfxdy. ieh vI Aus krqy dy
hukm dI Kyz ivc hI hY. ies qrHF Auh mnuKf jnm ibqf ky iPr qoN jnmF dy gyV ivc
pey rihMdy hn aqy krqy dI drgfh ivc pRvfn nhI huMdy. blik keI Auh vI hn ijnHF
nUM mnuWKf jnm imilaf hI AuhnF dy krmF dI sjf Bogx leI hY aqy anyk XqnF dy
bfvjUd Auh mfieaf 'coN nhIN inkl skdy. dUjy Auh vI hn ijnHF nUM pRBU afp hI
bKsLsL krky ies BAujl ivcoN kZ lYNdf hY. aslIaq eyhI hY ik scy igafn gurU
(gurbfxI) dI isiKaf qy cwly ibnf, mnuK jIvn vflI scfeI nUM smJ hI nhIN skdf. ieh
jIvn soJI gurU dI afigaf ivc rih ky hI (gurmuiK jfxIaY) pRfpq huMdI hY.
pAuVI] nfnk jIa Aupfie kY iliK nfvY Drmu bhfilaf] EQY scy hI
sic inbVY cuix viK kZy jjmfilaf] QfAu n pfiein kUiVafr muh kflÙY dojik cfilaf]
qyrY nfie rqy sy ijix gey hfir gey is Tgx vfilaf] iliK nfvY Drmu bhfilaf]2]
(463)
pd arQ - jIa Aupfie
kY - jIvF ƒ pYdf kr ky. Drm u- Drm rfj. iliK nfvY - jIaF dy kIqy krmF df
lyKf-joKf krn leI. EQY - Aus Drmrfj dI kcihrI ivc. inbVY - inbyVf huMdf hY. cuix
- cuiux ky. jjmfilaf - mMdy krmF vfly jIv. scy hI sic - inrol sWc. QfAu n pfiein
- QF nhIN pf skdy, surg ‘c nhIN jf skdy. muh kflÙY - mUMh kflf krky. dojik -
dojLk ivc, nrk ivc. cfilaf - DWky jFdy hn, pfey jFdy hn qyrY nfie - (ijnHF dy
jIvn) qyrI isPLq slfh nfl rMgy huMdy hn. ijix ge y- (jIvn dI bfjLI) ijWq ky jFdy
hn. hfir gey - (jIvn dI bfjLI) hfr ky jFdy hn. is - Auh mnuWK. Tgx vfilaf -TWgx
vfly mnuWK, vlL-ClL krn vfly]2]
arQ: gurU nfnk
pfiqsLfh PLurmFdy hn (ik surg-nrk dy bRfhmxI ivsLvfsF anusfr mrno bfad agy
Drmrfj dI kichrI hY aqy ivsLvfs idqf jFdf hY ik) Drm-rfj dI kcihrI ivc inrol sWc
dy afDfr qy hI (jIvF dy krmF df) inbyVf hMudf hY. Bfv, EQy inbyVy df mfp dMz ‘inrol
sWc’ hI hY. EQy mMd-krmI jIv cux ky vWK kIqy jFdy hn. kUV-TWgI krn vfly jIvF
ƒ (surg ivc) QF nhIN imldI. (AuhnF df) mUMh kflf kr ky nrk ivc DWk idqf jFdf
hY. (surg ivc kyvl cMgy mnuWKF nUM hI QF imldI hY) (aMqm pMkqIaF ‘c gurU
pfqsLfh AupRokq ivcfrDfrf ivruD gurmWq df isDFq pRgt krdy hoey smJFdy hn ik
mnuWKf jIvn dy kyvl do hI pWK hn) jo mnuWK krqy dI isPLq slfh ivc rMgy rihMdy
hn, jIvn dI bfjLI ijWq ky jFdy hn. Bfv krqy pRBu ivc aByd ho jFdy hn (aqy muV
jnm-mrx dy gyVH ‘c nhIN pYNdy). (pr jIvn ivc) TWgIaF afid krn vfly mnmuK
(mnuWKf jnm dI bfjLI) hfr jFdy hn; Bfv mnuWKf jnm pRfpq krky vI, muV jnm-mrx dy
gyV ivc hI PLsy rih jFdy hn. (ies qoN awgy pMkqI "iliK nfvY Drmu
bhfilaf]" kyvl kfiv pUrqI vjoN hY aqy iesdf arQ af cukf hY. TIk Esy qrHF
ijvyN pihlI pAuVI ivc ‘kir afsxu izTo cfAu)]2]]Aupfie
gurmiq ivcfr drsLn: 1[
muh kflÙY dojik cfilaf - gurdyv
PurmFdy hn ik Zyr smy qoN idqy bRfhmxI ivsLvfsF anusfr jIvF nUM pYdf krky
pRmfqmf ny AuhnF dy krmF dy lyKy joKy leI iksy Drmrfj nUM mukwrr kIqf hoieaf hY.
EQy ieh gwl vI pwkI kIqI jFdI hY ik Drmrfj dI kichrI ivc inrol sc df inaF huMdf
hY aqy jIvF df inbyVf AuhnF dy krmF anusfr hI huMdf hY. mMd krmI, cux ky vwK kr
idqy jFdy hn. ies qrHF kUV - TWgI krn vfly jIvF nUM surg ivc itkfxf nhI imldf
aqy AuhnF df mUMh kflf krky nrk ivc Dk idqf jFdf hY.
ivcfrn df ivsLf hY ik jdoN pihlI pAuVI ivc hI gurdyv ny inrnf
dy idqf hY ik pYdf krn vflf, dfqF dyx vflf, pflxf aqy sMGfr krn vflf krqf afp hI
hY. ieh vI scfeI hY ik ieh 24 pAuVIaF lVIvfr, jIvn mnorQ aqy mnuWKf jnm dI
sPLlqf dy ivsLy nfl sMbMDq hn. ies leI cwldI ivcfr anusfr ies pAuVI ivc gurdyv
ny pihlI pAuVI vfly Esy ivsLy nUM hI agy vDfieaf hY.
2[ qyrY nfie rqy sy ijix gey - pfiqsLfh
ny purfxy smy qoN idqy jf rhy ies bRfhmxI ivsLvfs df KMzx kIqf hY ik koeI aijhf
Drmrfj vhIaF KolH ky bYTf hY; ijQy ik mMd krmIaF dy mUMh kfly krky AuhnF nUM
iksy aKOqI nrk ivc Dikaf jFdf hY. gurU pfiqsLfh bfxI ivc aijhy iksy surg-nrk,
Drmrfj-jmrfj dI AugfhI nhI Brdy. ieh inrol bRfhmxI aQvf anmqI ivsLvfs hn. eysy
qrHF agy qIjI pAuVI ivc drsLn krFgy ik akfl purKu dI drgfh ivc ‘agY
krxI kIriq vfcIaY’ anusfr gurmiq dI
ivcfr lVI hI awgy cwl rhI hY; blik ies pAuVI nfl sbMDq slokF ivco vI eysy scfeI
dI hI pRoVHqf huMdI hY ijvyN "nfnk scu iDafiein
scu ] jo mir jMmy su kcu inkcu]" eynf
hI nhIN ieko hI slok ‘c do ivroDI ivcfr aqy dovyN hI gurmWq dy hox ajyhf
ivcfrxf hI glq hY. drasl, arMB ‘c gurdyv bRfhmxI ivcfrDfrf nUM dyNdy smyN apxy
vloN imlfvt nhIN krdy. agy clky asIN dyKFgy ik ieQy hI nhIN blik iehI nIXm bhuqf
krky sfrI ‘afsf kI vfr’ aqy sMpUrx bfxI rcnf ‘c vI mOjUd hY. pfqsLfh jdoN
axDrmIaF dI gl krdy hn qF Aus smyN Aus ‘c apnf ivcfr nhIN dyNdy aqy apnI
ivcfrDfrr nUM AusqoN iblkul aWz krky hI gl krdy hn. iPr aMqm do pMkqIaF ivc
gurdyv gurmiq df PLYslf dy rhy hn ik ijhVy pRBU dI isPq slfh ivc rMgy rihMdy hn,
Auh jIvn dI bfjI ijq ky, krqy ivc aByd ho jFdy hn aqy jyhVy afpxIaF
isafxpF-cqurfeIaF-TgIaF ivc lIn rihMdy hn, Auh afpxy jIvn dI bfjI hfr ky jFdy
hn. pRBU dy scy inaF ivc AuhnF nUM muV jnm-mrx dy duK Bogxy pYNdy hn.
3[ "scy hI sic inbVY" - iDafn
rhy ies pAuVI dy pihly bMdF ivwc anmqI ivsLvfs nUM pRgtfieaf hY aqy aMqm bMd
ivwc gurmiq dy isDFq nUM spwsLt kIqf igaf hY. ies leI eyQy "scy hI sic
inbVY" vI inrol bRfhmxI ivsLvfs anusfr hI ikhf hY. BfvyN ik gurmiq isDFq vI
swc dy inbyVy dI gl krdf hY pr bRfhmxI ivsLvfsF anusfr ieh gwl idRVH krvfeI jFdI
hY ik mfVy mnuwKF nUM AuhnF dy mfVy krmF anusfr nrk ivc Dwikaf jFdf hY. iPr gruV
purfx anusfr qF nrk vI 84 qrHF dy hn. eynf hI nhI bRfhmq aqy gurmiq anusfr cMgy
mfVy kMmF dy arQ vI iblkul aWz-aWz hn. gurmiq anusfr qF cMgy kMmF df mqlb Aucf
afcrx hY jd ik bRfhmx mWq anusfr cMgy krmF df arQ vI bRhfmxF dI pUjf, AuhnF nUM
dfn pMun aqy hor anykF aijhy krm kFz hI hn ijnHF nUM gurmiq ny Aukf pRvfn nhI
kIqf; blik gurmiq ivc qF aijhy sfry krmF nUM Pokt krm dwisaf hY.
4[ Aucfrx syD - pAuVI
dI dUjI quk df pfT afm qOr qy ‘scy hI sic’ dy QF ‘sco hI scu’ pRcwlq ho
igaf hY. ivafkrx qoN nfvfkPL hox kfrx ‘scy hI sic’ asLuwD prqIq hox lwg
ipaf. sLfied kuJ ny iesnUM Cfpy dI gLlqI smJ ilaf. eysy df nqIjf hY ik keI swjx
tIikaF aqy gutikaF ivc vI ‘scy hI sic’ dI QF ‘sco hI scu’ Cfpx lwg pey
hn; jo gLlq hY.
pAuVI aqy slokF dI afpsI sFJ: pAuVI
ivc idqy gurmiq isDFq nUM slokF ivcly mjLmUn nfl imlf ky dyKx df Xqn krIey, EQy
vI pfiqsLfh ny iesy sWcfeI nUM hI idRVH krvfieaf hY. PLYslf idWqf hY ik krqf aqy
jIvF dy krmF df inaF krn vflf sB kuJ akfl purKu afp hI afp hY. PLurmfx hY "ieknÙf
BfxY kiZ ley ieknÙf mfieaf ivic invfsu] eyv iB afiK n jfpeI ij iksY afxy rfis]
nfnk gurmuiK jfxIaY jf kAu afip kry prgfsu]"…"nfnk
kfr n kQnI jfie] kIqf krxf srb rjfie]"…
"vzI vizafeI jf afpy afip".
gurmiq anusfr iksy vI ajyhy Drmrfj, jmrfj, surg, nrk afid df
koeI vjUd nhI. gurmiq anusfr qF mnWuKf jnm dy kyvl do hI pihlU hn- "nfnk
scu iDafiein scu ] jo mir jMmy su kcu inkcu" iesyqrHF sMbMDr pAuVI ivc
vI, "qyrY nfie rqy sy ijix gey hfir gey is Tgx vfilaf]" spWsLt
hY. mnuWK, ies mnuWKf jnm dI amulqf dI pCfx kry aqy jnm nUM sPLl krky jIvn-mukiq
avsQf nUM pRfpq ho jfvy. ies qrHF aijhf jIv srIr iqafgx AupRMq vI pRBU ivc hI
smf jFdf hY. iesdy Ault mnuKf jnm nUM jLfieaf krky iPr qoN jnm-mrn dy gyV ivc
Pisaf rihMdf hY. ies dy ivckfr hor koeI Drmrfj, jmrfj, surg-nrk, ipqR lok,
jmlok, icwqrgupq, ieMdrlok, dyvlok afid df vjUd nhI. ieh kyvl bRfhmxI ivsLvfs hn
aqy gurU kIaF sMgqF nfl iehnF df koeI lYxf-dyxf nhI]2]
slok mÚ 1] ivsmfdu nfd ivsmfdu vyd] ivsmfdu jIa ivsmfdu Byd]
ivsmfdu rUp ivsmfdu rMg] ivsmfdu nfgy iPrih jMq] ivsmfdu pAuxu ivsmfdu pfxI]
ivsmfdu agnI Kyzih ivzfxI] ivsmfdu DrqI ivsmfdu KfxI] ivsmfdu sfid lgih prfxI]
ivsmfdu sMjogu ivsmfdu ivjogu] ivsmfdu BuK ivsmfdu Bogu] ivsmfdu isPiq ivsmfdu
sflfh] ivsmfdu AuJV ivsmfdu rfh] ivsmfdu nyVY ivsmfdu dUir] ivsmfdu dyKY hfjrf
hjUir] vyiK ivzfxu rihaf ivsmfdu] nfnk buJxu pUrY Bfig]1] (463-64)
pd arQ: ivsmfd -
hYrfngI. nfd - avfjL, rfg, bolIaF. vyd - ihMdU mWq dy cfr vyd, eyQy sMsfr pDr dy
byaMq igafn. Byd - jIvF dy Byd, jIvF dIaF byaMq iksmF-byaMq vMnngIaF. agnI Kyzih
ivzfxI - agnIaF jo acrj KyzF KyzdIaF hn (krqy dI rcnf aMdr byaMq qrHF dIaF
agnIaF hn ijvyN bVvf agnI-smuMdr ‘c apxy afp lgx vflI aWg; dfvf agnI - jMgl
ivc kyvl pwqy nfl pwqf tkrf ky BVk pYx vflI awg; jTr agnI - pyt dI aWg, jo Bojn
pcFdI hY; kop agnI - icMqf jF kRoD dI aWg; hvf dIaF iqMn iksm dIaF aWgF -
gfrHpqÎ, afhnIÎ, diKHx. eysy qrHF igafn agnI; rfj agnI, kfm agnI, kroD agnI
afid iBMn iBMn qrHF dI byaMq qrHF dIaF agnIaF.
KfxI - purfqn smyN qoN isRsLtI dI AuqpqI dIaF cfr KfxIaF
aMzj, jyrj, AuqBj, syqj nMbrvfr aMzy rfhIN; ijAUr -ijvyN mnuWK,psLU afid df jnm
huMdf hY, jLmIn df pyt pfV ky pYdf hox vfly pOdy afid; muVHkf, psInf, gMdgI afid
qoN pYdf hox vfly byaMq kIVy afid; iesdy AulLt gurbfxI df PLYslf hY ‘kyqIaF
KfxI’ Bfv anMq pRkfr dy AuqpqI dy ZMg. sfid - suafdF ivc. sMjogu - myl, jIvF
df imlxf. ivjogu - (jIvF df) ivCVnf. Bogu - pdfrQF df vrqx. AuJV - (jIvn dy) asl
rfh qoN KuMJy hoey, kurfhy pey hoey. ivzfxu - acrj kOqk. vyiK - vyK ky. rihaf
ivsmfdu - acrjqf pYdf ho rhI hY, ihrdy ivc Qwrfht pYdf ho rhI hY, mn ivc kFbf
iCV irhf hY. buJx - ies (ivzfxu ƒ) smJxf. pUrY Bfig - akfl purKu dI vWzI
bKisLsL nfl]1]
arQ - hy krqy! qyrI
rcnf ivc byaMq pRkfr dy jIvF dIaF (byaMq) bolIaF (nfdF)
dI (iBMnqf dyK dyK ky hI mYN) acrj ho
irhF hF. (iPLr anMq qrHF dy jIvF aMdr byaMq qrHF dy) igafn qy (loV anusfr AuhnF
dIaF) soJIaF (vyd) mYnUM hYrfn krdIaF hn. (qyrI asIm rcnf ivc axigxq qrHF
dI) jIv rcnf hI hYrfn kr dyx vflI hY.(eynf hI nhr AuprMq) AuhnF hI byaMq qrHF dy
jIvF dIaF agoN hor byaMq) nslF qy iksmF - ieh soc-soc ky hI myry mn aMdr kFbf
iCV jFdf hY. (hy pfiqsLfh mYN ikQoN qIk ibafn krF? eyQy vI sImF nhI blik mnuWK,
psLU, pMCI, kIVf, mkOVf, sWp, ibWCU, pOdf-Pl, Kixj afid agoN AuhnF dIaF byaMq
iksmF-nslF qoN bfd vI) AuhnF dIaF sLklF-rMgF ivckfr iPLr iBMnqf hI iBMnqf (Bfv
ieko hI jIv sLRyxI aMdr AuhnF dI afpsI sLkl-sLkl aqy rMg-rMg aMdr dI vI iBMnqf)
ieh ikho jhI kmfl hY krqy qyrI rcnf ivc jo hor vI hYrfn krdI hY. hy pRBU! mY
hYrfn hI hYrfn huMdf hF ik jIvF ivckfr AuhnF dIaF iksmF, AupRMq nslF, suBf,
sLklLF, rMgF Bfv ik anykF pWKF qoN PLrk hox dy bfvjUd ieh vI ajIb qmfsLf hY ik
sfl dy bfrF mhINny, hr mOsm ivc) bhuqy jIv-jMq qF iblkul nMgy hI GuMmdyy hn. ieh
ivsLf qF hor vI cikRq krn vflf hY. (hor lvo! ikDry byaMq pRkfr dy) pAux ivsmfd
pYdf krdy hn aqy (qyrI byaMq rcnf ivc) pfxI dI vMxgI vI hYrfnkun hY. (aY myry
kfidr! qyrI rcnf ‘c) byaMq pRkfr dIaf klolF krdIaF iBMn iBMn iksmF dIaF agnIaF
(qyrI krxI dI ascrjqf nUM afpxy afp ibafn krdIaF) myry mn aMdr hYrfnkun kFbf CyV
idMdIaF hn. byaMq qrHF dIaF DrqIaF qy (AuhnF DrqIaF dI hor cikRq krn vflI AuhnF
ivckfr iBMnqf, iPr eynf hI ikAuN? ies DrqI qy jIvF afid dI AuqpqI dIaF) kyqIaF
hI KfxIaF, qyrI ieh kudrq dI byaMqqf vyK-vyK ky myry mn ivc Qwrfht pYdf ho rhI
hY (sWcmuc ikMnI gihrfeI aqy dUraMdysLI hY qyrI ies rcnf ivc).
ies qoN vD ieh qF hor vI kmfl dI gl hY ik "ivsmfdu
sfid lgih prfxI" Bfv jIv (byaMq pRkfr dy pdfrQF, afhrF) dy
suafdF-rsF-csikaF ivc msq (rihky apxy apxy jIvn dI Kyz ivc vI lgy aMq qIk Qwkdy
vI nhI) ieh ivsLf vI bVy kmfl df hY.
(iesqoN vzI kmfl ieh vI hY ik iehnF dy jIvn dIaF msqIaF dy
nfl nfl) ikqy iehnF dy imlfp aqy ikqy ivCoVy vflf inXm vI nflo-nfl hI cwl irhf
hY. (iPLr vI mnuWK nUM ikqy swqf, pdfrQF, kfm vfsnfvF dI anyk pRkfr dI) BuWK (vI
sqf rhI hY) hYrfnI dI gl hY (ik ies BuWK df vI dUjf isrf idKfeI nhI idMdf, ijMnf
koeI iksy BuWK ivc zuwbdf hY, aMq af jFdf hY iPr vI rihMdf BuwKy df BuwKf hI
hY). (eysy kfrn) pdfrQF dI hYrfnknx vrqoN (Bog) vI ajIb hY (qyrI rcnf ivcoN hr
smyN keI iksmF dy pdfrQ Cky qy vrqy jf rhy hn pr mukdy iPLr vI nhI). (ieh vI
qyrI ajIb Kyz hY aqy) mn ivc ivsmfd pYdf krdI hY ik Auh vI hn (ijhVy iesy hI
sMsfr ivc rihky kudrq dy mflk dI) isPLiq-sflfh ivc lIx hn aqy Auh vI eysy hI jgq
ivc hn ijhVy AuJV Bfv jIvn dy puWTy rfh qy cwl ky (apxf amulf mnuWKf jnm brbfd
kr rhy hn. (ies qrHF keI jIvn dy isDy rfh cwl rhy hn aqy keI Aulty, pr hn qF
dovyN qyrI hI rcnf df aMg, qyrI eysy rcnf ivcoN hI) ieh acrj Kyz vyK-vyK ky myry
krqfr! myry mn ivc hYrq hI hYrq huMdI hY.
iek hor kmfl ieh hY ik (koeI afKdf hY rWb bhuq) nyVy hY aqy
(dUjy Auh vI hn ijhVy afKdy hn pRmfqmf bVI) dUr hY. hY akfl purKu! qyrI rcnf ivc
ies acrj kOqk ƒ qk ky myry ihrdy ivc Jrnfht qy Qr-Qwrfht iCV rhI hY ikAuNik
eyQy qF Auh lok vI eysy hI jgq ivc hn "ivsmfdu dyKY hfjrf hjUir]" ijhVy
ies sWc nUM ibafndy hn qy kihMdy hn ik krqf) sB QfeIN ivafpk ho ky jIvF dI sMBfl
kr irhf hY. aMq ivc guurUu nfnk pfqsLfh mnuWK nUM sucyq krdy hoey PLurmFdy hn -
jy kr mn dI gihrfeI qoN ivcfiraf jfvy qF pRBu dI kudrq dy hr AUxy ijhy aMg ivcoN
vI) ivsmfd hI ivsmfd pYdf huMdf hY. (ieh vI vzI sWcfeI hY ik) kudrq ivcoN (afp
muhfry hr pKoN Augm rhI) ivsmfd vflI avsQf dI pCfx "nfnk buJxu pUrY
Bfig]" akflpurKu dI vWzI bKsLsL sdkf hI pRfpq ho skdI hY (AuNj nhIN).
ies scfeI dy pRgt hox qy qF "vyiK ivzfxu rihaf ivsmfd]" anusfr
mn ivc hor vI hYrfnkun kFbf iCV jFdf hY]1]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ ivsmfdu nfd ivsmfdu vyd -
ivsmfdu kI hY?- ivsmfd hY ascrjqf,
hYrfnI, adBuq, kmfl. ieh sfry lPLjL ieko hI arQ ivc hn. purfqn rcnfvF ivc mnuWKI
mn dy muWK qOr qy nO rs (avsQf, vlvly, qrMgF) mny hn aqy ieh hn: isLMgRfr rs,
hfs rs, kruxf rs, rOd® (kRoD) rs, iBafnk, vIrqf, sLFq rs, bIBqs aqy adBuq rs.
ivsmfd jF hYrfnI vflf rs, mnuWKI mn dI Auh avsQf hY ijQy vWzy qoN vWzf hMkfrI
mnuWK vI iksy Kfs ivsLy Aupr afpxI hfr mMn lYNdf hY ik amuWkI gl/vsqU/sInrI jF
bnfvt Aus dI smJ qoN bfhr hY. Aus dy mUhoN afp muhfry inkldf hY: mYN hYrfn hF,
kmfl hY, vfh-kmfl hY, iesnUMM mYN ibafn nhIN kr skdf[[[ afid. eysy qrHF kudrq dy
byaMq pdfrQ, ijnHF ƒ vyK ky mnuWK dI akl hYrfn ho jfvy cik®q rih jfey, ijnHF
qoN kfdr dI kfrIgrI df kmfl pRgt hovy, mnuWK dy mn ivc iek Qwrfht jF kFbf iCV
jfvy. ies Qwrfht, ies kFby vflI avsQf nUM hI ‘ivsmfd’ ikhf jFdf hY.
2[ prmfqmf dy drsLn? -
krqf rcnf dy jLwry-jLwry ivc mOjUd hY aqy sfrI rcnf hI Ausdf ‘srgux’ srUp jF
pRgtfvf hY. pRBu byaMq hY iksy nukqy qoN vI Ausdy aMq qIk koeI nhIN phuMc skdf.
ieh vI sWc hY ik kfdr dy drsLn krn leI AusdI jgq rcnf dy iksy vI mfmUlI jhy aMg
qoN vI jykr kuJ gihrfeI nfl AusdI byaMqqf nUM jfnx df Xqn kro. ieh dOV hI mn nUM
‘ivsmfd’ vl lY afAuNdI hY. mn aMdr pYdf ho rhI ies avsQf ivcoN afp muhfry
prmfqmf dy drsLn hoxy afrMB ho jfxgy. iPLr jIvn dy Esy sWcy mfrg qy clidaF pRBU
dy drsLn qF hoxgy hI blik iek idn ieh jIv apxy afp ivc hI Aus krqy dI hoNd df
pRgtfvf bx jfvygf. akfl purKu dy drsLn iksy mUrqI dI pUjf ivcoN sMBv nhI. iehI
hfl bfkI sfrIaF hI pUjfvF df hY. ikAuNik pRBU byaMq hY aqy AusdI rcnf df
jLwrf-jLwrf hI Esy dI hoNd df pRgtfvf hY. kyvl iksy mUrqI, pwQr, psLU, pOdy afid
nUM hI krqf akfl purKu imQ lYxf jF Ausdy drsLn mMx lYxy aigafnqf hY.
3[ nfnk buJxu pUrY Bfig - ‘pUrY
Bfig’ ieh lPLjL bRfhmx mWq vflI iksmq dy arQF ivwc nhIN hY aqy nf hI gurbfxI
ivc ikDry vI AuhnF arQF nUM mnjLUr hI kIqf igaf hY. gurbfxI ivc iesdy arQ hn:
krqy dI bKsLsL, Ausdf krm. iDafn rhy! gurbfxI iksy vI aijhI ‘iksmq’ vflI
pRIBfsLf nUM pRvfn nhIN krdI. pRBU ipafrf qF krqy dy rMgF ivcoN hI ivsmfd aqy
KyVy df anMd mfxdf hY.
4[ igxqIaF, imxqIaF gurmiq df isDFq nhI hn: kuJ
aKOqI iksm dy Drm afgUaF ny krqy dI byaMqqf nUM aMq dIaF lkIrF ‘c bnMHx df
jWqn kIqf hY-ijvyN cfr KfxIaF, iqMn lok, cOdHF lok, cOrfsI lK jUn, nO KMz ipRQmI
afid.gurmWq iksy qrHF dIaF vI ienF igxqIaF imxqIaf nUM pRvfn nhIN krdI. hF
gurbfxI aMdr muhfvry dy qOr qy ieh purfqn qy pRclq sLbdfvlI keI vfrI afeI hY
sfnUM Ausdy arQF qy isDFq bfry sucyq rihx dI loV hY.
5[ vyiK ivzfxu rihaf ivsmfdu: sMsfr
ivc Auh vI hn ijhVy pRBU dIaF dfqF nUM qF Bogdy hn pr krqy nUM sdf Buwly rihMdy
hn. aijhy lok bhuqf krky akflpurKu dI hoNd qoN vI munkr hoey rihMdy hn. eyhI
kfrn hY ik AuhnF aMdr nfsiqkqf vflf jIvn apxIaF jVHF pkIaF krdf jFdf hY. gurU
pfiqsLfh ies slok rfhI suqy hoey mnuwKI mn nUM sucyq krdy qy smJfAuNdy hn ik aY
mnuWK! jykr qUM krqy dI rcnf dy iksy mfmUlI jhy aMg nUM lYky aqy apxy mn Aupr
QoVf jLor pfky GoKx df jWqn kryN qF qyrf mn sihjy hI AusdI iek-iek dyx Aupr
acrjqf aQvf ivsmfd dI avsQf ivc pujdf jfvygf. nfsiqkqf dI KWz ivc izWg cuWkf jF
krqy dI byaMqqf Aupr hWd bMdI dIaF lkIrF lf irhf ieh qyrf mn drasl ajy jIvn dI
scfeI nUM CU vI nhIN sikaf. qyrf mn qF ajy psLUaF qoN vI hyTlI kWqfr ‘c KVf
hY. mfVf ijhf vI sWc dy mfrg vl tur ky dyK, AusqoN mnukr hoxf qF ikDry irhf,
krqy dy crxF ‘c qyrf isr apxy afp Juk jfvygf.
imsfl vjoN jy koeI mnuWK iehI ihsfb lfAuxf cfhy ik krqy dI
rcnf ‘c bolIaF jF nfd ikMny pRkfr dy hn qF pUrf jLor lfky vI Aus df Qhu isrf
nhIN ZUMz skygf. mnWK qF ienF kmjor hY ik iek mnuWK dUjy ielfky jF pRdysL dy
mnuWK dI bolI vI nhIN smJ skdf jdik, krqy dI rcnf ‘c iek mfmUlI kIVI vI afpxI
bolI ‘c dUjIaF kIVIaF nUM smJf lYNdI hY ik AusdI Kurfk ikQy peI hY. hryk jfnvr
aqy pMCI dI afpxI-afpxI bolI hY ijs ‘c Auh afpxy jfq BfeIaF nfl sFJ kr lYNdy
hn. ajokI sfeINs qF ieh vI sfbq kr cuWkI hY ik Pul vI ivspr krdy hn. ieMnF hI
nhIN ijs krqy dI ieh byaMq rcnf hY Auh qF sUKm qoN sUKm jIv dI bolI blik AusdI
jLrUrq vI smJdf aqy AunHF dIaF loVF vI pUrIaF kr irhf hY. jLrUrq dI sFJ qF dUr,
mnuWK ijhVf ik dUjy mnuWK dI bolI qIk nhIN smJ skdf pr hMkfiraf iPLrdf hY ‘rWb
hY ikQy’ jF iPLr Ausdy kIqy qy aMq dIaF lkIrF lfAux df koJf jqx krdf hY’
ikAuNik rWbI sWcfeI qoN kohF dUr KVf, aYNvy hI ieqrf irhf hY bfkI glF qF dUr,
mnuWK qF apnI hI pihcfx krn dy kfibl vI nhIN.
dUjy pfsy kfdr dI rcnf ‘c igafn (vyd) eyny hn pr mnuWK qF
AusdI byaMq rcnf ivcoN iksy iek igafn dI gihrfeI qIk nhIN puj skdf. krqy dI rcnf
ivcoN iksy iek vI huWnr nUM hQ pfAuNdf hY qF AusdI qih hor qy hor gihrI huMdI
jFdI hY, aMq nhIN afAuNdf. iksy pfsy kdm vDf lvy jINdy jIa AuysdI acrjqf qy
gihrfeI ivc hI guafc jFdf hY. ijLMdgI muWk jFdI hY pr mnuWK, pRBu rcnf dy iksy
AUxy jhy aMg df vI aMq pfAux jogf nhIN. imsfl vjoM mnuWKf srIr hI lY lvo! dMdF,
hzIaF, cmVI, nk-kMn, aKF Bfv ik Ausdy hryk aMg leI vK-vK zfktr hn. iek-iek aMg
df zfktr pusLq dr pusLq ienHF dI gihrfeI ‘c jfx dI koisLsL kr irhf hY, aMq
nhIN iml irhf. iPLr vI krqy dI rcnf ‘c mnuWK ieh sBkuJ bixaf bxfieaf hI iml
jFdf hY aqy Auh kyvl ijLMdgI Br Ausdf lfB hI lYNdf rihMdf hY, qF vI aigafnI
mnuWK kihMdf hY rb hY ikQy? iPLr AusdI rcnf ‘c qF kyvl mnuWK hI nhIN hn, byaMq
jIv jMqUaF qy AunHF dy apxy apxy arbF-KrbF qrHF dy igafn qy AunHF dIaF loVF dI
asImqf. jnm dyx vflf krqf qF sBkuJ buWJ irhf hY aqy sfrI rcnf dI sMBfl vI kr
irhf hY. Auh ikMnf byaMq hovygf, aMdfjLf lFdy hI kFbF iCWV jfvygf.
mOsm anusfr mnuWK kdy hlky-PuWlky kpVy pFdf hY, kdy Bfry kpVy
vI AusdI srdI nUM sLFq nhI kr skdy. ienF hI bdlvyN mOsmF ‘c jfnvr, psLU, pMCI
aqy byaMq pRkfr dy jIv, bfrHF mhIny grm qy TMzI cmVI ‘c nMgy rihMdy hn. iknF
ajIb hY ik iPr vI sfry jI rhy hn. grm srIr vfly aqy TMzI cmVI vfly vI.
drasl gurdyv kuJ vMngIaF qy imsflF dy ky inrxf dy rhy hn
kfidr dI rcnf dy iksy iek vI aMg df aMq qF dUr aMdfjLf vI nhIN lfieaf jf skdf.
qF iPr byaMq rcnf dy mfilk df aMq koeI ikvyN pf skdf hY? jIvn dI ies scfeI nUM
AuhI jfx aqy iesdf anMd vI AuhI mfn skdy hn ijMnHF Aupr krqy dI bKisLsL hoeI hY.
krqy dI rcnf dy iksy vI aMg Aupr igxqI imxqI jF hWd-bMny lfAuxf mhf hoCf AuWdm
aqy pRBU bfry aigafnqf df pRgtfvf hY.
mÚ 1] kudriq idsY kudriq suxIaY kudriq BAu suK sfru] kudriq
pfqflI afkfsI kudriq srb afkfru] kudriq vyd purfx kqybf kudriq srb vIcfru]
kudriq Kfxf pIxf pYnÙxu kudriq srb ipafru] kudriq jfqI ijnsI rMgI kudriq jIa
jhfn] kudriq nykIaf kudriq bdIaf kudriq mfnu aiBmfnu] kudriq pAuxu pfxI bYsMqru
kudriq DrqI Kfku] sB qyrI kudriq qUM kfidru krqf pfkI nfeI pfku] nfnk hukmY
aMdir vyKY vrqY qfko qfku]2] (464)
pd arQ: kuudriq -
qfkq, Kyz, klf, acrj qmfsLf. idsY - jo kuJ idKfeI dy irhf hY. BAu - (inrml) BAu,
krqfr dI krxI Aupr atWl ivsLvfs. suK sfru - suWKF df mUl, suWKF df kfrx. srb
afkfru - sMpUrx rcnf. kqybF - XhUdI, pfrsI, muslmfn, eIsfeI Drm dIaF cfr Drm
pusqkF: qOryq, aMjIl, kurfn[ bfeIbl. srb vIcfr u- sfrI rcnf dI ivcfr sWqf. jIa
jhfn - jgq dy jIvF ivc. mfn - siqkfr, afdr. aiBmfnu - ahMkfr hAumY. bYsMqru -
aWg. pfkI - pivWqR. nfeI - nfmnf, vizafeIaF, isPLqF. pfku - pivqr, hy pRBU qUµ
afp hI hYN. hukmY aMdir - krqy dy hukm dI Kyz ivc. vyKY - sMBfl krdf hY. qfko
qfku - bVI sqwrkqf nfl iekWlf afp hI. vrqY - vrq irhf hY, mOjUd hY]2]
arQ: hy pRBU! ies
sfrI rcnf ivc jo kuJ ids irhf hY aqy jo kuJ (kudrq aMdr hr iksm dIaF afvfjLF qy
bolIaF rfhIN) suxfeI dy irhf hY, ieh sB qyrI hI klf hY, sB qyrI Kyz hY, qyrI hI
hoNd hY. aY krqy! qyrI ies byaMq rcnf ivcoN qyrf jo (inrml) BAu (afp muhfry)
pRgt huMdf hY iehI sfry suKF df mUl hY. aY mfilk! (qyry rcy hoey) byaMq
afkfsLF-pfqflF vflI Kyz ivc aqy ieh byaMq rcnf, sB qyrI hI sqf (kudrq) df
pRgtfvf hY. vyd purfx kqybF (jgq dy sfry Drm gRMQF) ivc sfrI qyrI hI ivcfr sqf
kMm kr rhI hY. jIvF aMdr Kfx-pIx pYnx df islslf (ijsqoN sfry jIvF df jIvn ckr
cldf hY) aqy jgq ivc sfrf ipafr df jjbf (jo sMsfr ckr nUM clfAux vfsqy qyrI bVI
vzI bKsLsL hY) ieh sB qyrI hI kudrq hY (Bfv qyrI hI rcnf dy byaMq rMg hn aqy qUM
sB ivc afp ivafpk hYN). jfqF, ijnsF aqy sMsfr rcnf dy sfry rMgF (sfrI lIlf) ivc,
jgq dy sfry jIvF ivc qyrI hI Kyz vrq rhI hY. jgq ivc ikqy BlfeI dy kMm ho rhy hn
ikqy burfeI dy, ikqy (jIvF df) afdr hY, ikqy (jIvF ivc) hAumY pRDfn hY ieh vI
qyry hI acrj kOqk hn. pfxI, ag, DrqI Aupr ( BFq BFq dI) imtI dI hoNd (ijs Kfk
Aupr sfrI rcnf df psfrf hY) afidk qq ieh sfry qyrf hI pRgtfvf hn. hy pRBU! sB
qyrI hI klf vrq rhI hY, (qUM ieko hI hYM pr ieh sfrI kudrq qyry hI byaMq rMg
hn). iesdf bnfAux vflf (kfidr-krqf) vI qUM afp hI hYN.) hy kudrq dy rcnhfr
krqfr! qU afp pivqR hYN. qyrIaf vizafeIaF-isPLqF vI scIaF, sucIaF qy pivqR hn.
aMMq ivc gurU nfnk pfqsLfh PLurmFdy hn- aY pRBU! ies sfrI rcnf nUM qUM afp, apxy
hI hukm ‘c rK ky sB dI sMBfl vI afp hI kr irhf hY aqy sB QfeIN (jLwry-jLwry
aqy jIv-jIv ivc) qUM afp hI mOjUd hYN]2]
gurmiq ivcfr drsLn: 1[ kudriq idsY kudriq suxIaY -
lokF ny aigafnqf vs afpxy apxy ZMg dy
anykF hI rwb imQ rKy hn. ijs bfry iksy jo suixaf, disaf jF mihsUs kIqf, Esy nUM
afpxf rwb qy iesLt mMn bYTf. ies qrHF aigafnqf vs anykF iesLtF-BgvfnF qy
dyvI-dyviqaF dI isrjxf kr leI. eysy df nqIjf ik mnuWK-mnuWK ivckfr iesLt qy
Bgvfn vMzy gey aqy ieko mnuWKI BfeIcfry ivckfr hjLfrF-lWKF vMzIaF pY geIaF. KUbI
ieh ik iehnF ivcoN asl ivc nf hI koeI iesLt sI qy nf rWb. dr asl srb ivafpk krqy
bfry aigafnqf df hI iswtf sI ik iehnF lokF nUM rWb dI smJ hI nhIN sI afeI. sRI
ikusLn, sRI rfm, bRhmf, ivsLnU, isLvjI, byaMq dyvIaF dyvqy, pIr qy aAulIaf
iensfn aqy rWb ivckfr KVHy kr idqy gey. jd ik krqfr kyvl iek hY, srb ivafpk aqy
AusdI hoNd jLwry-jLwry ivc mOjUd hY. iesdy Ault iksy mnuWK nUM hI Bgvfn jF iesLt
mMn lYx df nqIjf sI ik Auh ieh vI mMn bYTf ik AusdI pUjf arcf leI AusdI mUrqI
bxfky pUjI jf skdI hY. ieh vI mMn bYTf ik pUjf dy leI Ausdy sfhmxy Ausdy iesLt
dI mUrqI hoxI jrUrI hY, ikAuNik ies qoN ibnF Auh mn nUM itkfey qy iks Aupr? ies
sfry df mUl kfrx Aus aMdr kfdr bfry soJI df nf hoxf sI. akfl purKu srb ivafpk
hY, sfrI rcnf ivc Esy dI hoNd hY. Ausdy drsLn kyvl AusdI rcnf ivcoN Aus dIaF
byaMq bKsLsLF nUM smJ ky hI ho skdy hn. jdoN qIk krqy dI byaMqqf nfl sFJ pfAux
vfly pfsy mn dI soc hI nhI muVdI Enf icr AusnUM Bgvfn dI smJ hI nhI af skdI.
aigafnI mnuWK BfvyN ikMny vI Drm krm ipaf kry, Auh Pokt hI
rih jFdy hn. jIvn ivc krqy dI soJI pYdf nhIN kr skdy. iPLr ijsdI smJ hI nhIN mn
ivc AusdI Xfd vsygI ikvyN? krqy dI smJ aqy krqy dy drsLn qF AusdI rcnf ivcoN,
AusdI byaMqqf nfl juVy ibnf nhI ho skdy. jy sc muWc rWb dI smJ af jfvy qF pihlI
pCfx hI eyhI hY ik mnuWK aMdroN sMkIrxqf hI muWk jFdI hY. Aus nUM koeI prfieaf
jF jfq-ijns-rMg kfrx GtIaf njLr nhI afAuNdf. mnuWK afpxy afp nUM vWzf mihsUs
krky dUijaF qy BfrU nhIN huMdf. Aus nUM smJ af jFdI hY ik koeI mnuWK kyvl kuJ
guxF kfrx pRBU nhIN ho jFdf. krqf jnm-mrx ivc nhIN afAuNdf. Auh ajUnI hY aqy
Audf vjUd qF sfzy aMdr vI hY. aijhf jfg cuWkf iensfn iksy mUrqI nUM Bgvfn dI
mUrqI jF qsvIr nhI mMn skdf. koeI vI mUrqI jF qsvIr, kfdr df pRgtfvf nhI. krqy
bfry iesy aigafnqf df nqIjf ik iehnF mUrqIaF qsvIrF qoN izgdf mnuWK ienF QWly
izg igaf ik kbrF, mVHIaF, ipWplF, pOidaF, ndIaF, gAUaF, psLUaF, sWpF nUM vI
iesLt mMn bYTf; AuhnF df pujfrI huMdf igaf.
2[ nfnk hukmY aMdir vyKY vrqY qfko qfk u
- jdoN jIvn aMdr srb ivafpk dI soJI
afAuyNdI hY qF mnuWK dI socxI pRPwulq ho jFdI hY. iPLr Auh hvf, pfxI[ aWg, sUrj,
cMd DrqIaF df pujfrI nhIN rih jFdf. eysy vfsqy sfry slok ivc Aus krqy dI kudrq
dy anykf pwKF qo drsLn krvf ky, PLYslf idqf hY ik krqf afp hI afp hY aqy afpxI
byaMq rcnf dI sMBfl vI afp hI kr irhf hY.
pAuVI] afpInÙY Bog Boig kY hoie BsmiV BAuru isDfieaf] vzf
hoaf dunIdfru gil sMglu Giq clfieaf] agY krxI kIriq vfcIaY bih lyKf kir
smJfieaf] QfAu n hovI pAudIeI huix suxIaY ikaf rUafieaf] min aMDY jnmu
gvfieaf]3] (464)
pd arQ: afpInÙY -
akfl purKu ny afp hI. Bog Boig kY - vrqoN kr-kr ky. hoie - ho ky. BsmiV - Bsm dI
mVHI, imWtI dI ZyrI. BAuru - jIvfqmf. vzf hoaf - mr igaf. dunIdfru - dunIafdfr,
dunIaF ivc KWcq mnuWK. gil - gl ivc. sMgl u- krqy df (hukm rUpI) sMgl. Giq - pf
ky. clfieaf - awgy lf ilaf. agY - pRlok ivc. krxI - ikrq kmfeI, kIqy hoey kMm.
kIriq - cMgI krxI, (krqy dINaF) vizafeIaF, sLoBf. vfcIaY - vficaf jFdf hY, puMn
- Cfx huMdI hYY. bih - bYT ky, itkf ky, ijs ivc nf irafieq hovygI nf DWkf. QfAu
n hovI - ZoeI nhIN imldI, koeI bcfAux vflf nhIN huMdf. pAudIeI -pYNidaF, juWqIaF
pYNidaF. huix - Aus mOky qy, Aus vyly jdoN Bogxf pYNdf hY, jdoN mfr pYNdI hY.
ikaf rUafieaf - hfl duhfeI, bcfE! bcfE! dy qrly, roxf. suxIaY- suixaf jFdf hY.
min aMDY - mn dy aMnHy ny, pRBu Buly ny. jnmu - mnuWKf jnm ijhVf pRBU ny bKisLaf
sI. gvfieaf - jLfieaf kr idqf, ivarQ kr idqf]3]
arQ: akfl purKu afp
hI (aMsL rUp ho ky iensfn dy) aMdr vws irhf hY. (ieh BI krqy dI ajIb Kyz hY ik
mnuWK nUM apxy aMdr vwsdf pRBU qF idsdf nhI pr Esy akfl purKu dIaF bKsLIaF dfqF
nUM) ies srIr dy rsF ivc Kwcq rihky Bogdf rihMdf hY. (iPLr jdoN acfnk hI iek
idn) ieh srIr (ijs dI aslIaq nf jfnx kfrn iesnUM krqy dI pCfx BuwlI peI sI)
imwtI dI ZyrI ho jFdf hY aqy ies ivcoN jIvfqmf (BAur) srIr ƒ CWz ky qur pYNdf
hY. (ies qrHF) dunIaf dy DMidaF ivc Kwcq rih cuWkf (mnuwK) clfxf kr jFdf hY
(vWzf hoaf). (Aus smy) ies iensfn dy gly ivc (pRBU df hukm rUpI) sMgl pfky
iesnUM agy lf ilaf jFdf hY (Bfv, krqy nUM Bwulky mfieaf ivc Kwcq irhf ieh jIv
jgq ƒ CWzxf nhIN cfhMudf pr ‘hMs clsI zumxf’ anusfr hux rukx leI vI Cot nhI
imldI). agY (akfl purKu dI iensfPL ivc qF) rWb dI kIqI isPLq-sflfh vflI kmfeI hI
kbUl pYNdI hY< |